Nga 27 tháng 4 năm 2022
Botakoz Kassymbekova Và Erica Marat (Bản ghi nhớ về
chính sách Âu-Á của PONARS[1])
Tổng thống Vladimir Putin đã huy động thành công tinh thần ái quốc đầy màu sắc quân phiệt trong công chúng Nga để tiến hành cuộc chiến ở Ukraine. Sự tuyên truyền của Điện Kremlin được xây dựng dựa trên việc coi Nga vừa là nạn nhân của phương Tây vừa có quyền thống trị các khu vực trên các lãnh thổ thuộc Liên Xô cũ. Trong trí tưởng tượng của đế quốc Nga như vậy, việc thực thi ngôn ngữ, văn hóa Nga và quy tắc đối với những người không phải là người Nga không phải là chủ nghĩa thực dân mà là một món quà vĩ đại. Các nhà phê bình trong giới tinh hoa trí thức và tự do ở Nga lên án chế độ nhưng có xu hướng né tránh nghi ngờ bản sắc đế quốc của Nga. Để giải quyết các mối quan hệ đối kháng của Nga với các nước láng giềng, cả nhà nước và xã hội Nga cần phải đối đầu với bản sắc đế quốc của đất nước họ.
Công chúng Nga tin theo thế giới quan của
Putin
Ngay cả sau vụ thảm sát ở Bucha và sự tàn phá ở
Mariupol, nhiều người ở Nga vẫn tiếp tục ủng hộ cuộc chiến ở Ukraine. Các cuộc
thăm dò cho thấy hầu hết người Nga chấp nhận luận điệu của Putin về “phi quân sự
hóa” và “phi phát xít hóa” Ukraine, mặc dù đang đối mặt với tình trạng kinh tế
không chắc chắn, các khoản tiền dành dụm không cánh mà bay và thiếu lương thực
do các lệnh trừng phạt của phương Tây. Putin đã cấm các phương tiện truyền
thông độc lập, cắt quyền truy cập vào mạng xã hội và hình sự hóa phe đối lập với
chính phủ để thúc đẩy quan điểm của Điện Kremlin không bị cản trở bởi những tiếng
nói chỉ trích. Các kênh truyền hình Nga đã phát cùng một thông tin xuyên tạc về
cuộc chiến của Điện Kremlin, ca ngợi quân đội Nga và phỉ báng lực lượng kháng
chiến của Ukraine. Tuy nhiên, thật sai lầm khi cho rằng công dân Nga ủng hộ cuộc
chiến chỉ vì sự kiểm soát truyền thông cứng rắn của Điện Kremlin. Khi chính phủ
Nga cấm các trang mạng xã hội phương Tây, hầu hết người dùng ở Nga vẫn tiếp tục
truy cập Facebook, Instagram và Twitter. Trong quá khứ, những tiếng nói mạnh mẽ
đã phanh phui và lên tiếng về nạn tham nhũng và thao túng chính trị trong chế độ
Putin. Nhưng trong trường hợp chiến tranh, nhiều người chọn không lắng nghe các
quan điểm khác. Thay vào đó, họ phục tùng thế giới quan của Putin - ngay cả phe
đối lập tự do của Nga vốn chỉ trích chế độ cũng tránh đặt câu hỏi về bản sắc
Nga như một đế quốc. Điều gì về tư tưởng quốc gia của Điện Kremlin thuyết phục
hàng triệu người ủng hộ một nước Nga hiếu chiến?
Nạn nhân và Giả làm nạn nhân
Sự tuyên truyền của Putin được xây dựng dựa trên việc
coi Nga vừa là nạn nhân của phương Tây vừa có quyền thống trị khu vực đối với
Ukraine, Belarus, Trung Á và Nam Caucasus. Cảm giác của Nga về sự vĩ đại đã mất
vào năm 1991 sau khi Liên bang Xô viết tan rã thúc đẩy cảm giác rằng nước này
là nạn nhân vô tội của các cường quốc bên ngoài. Ranh giới địa lý bị thu hẹp và
nền kinh tế sụp đổ đã khiến nước Nga thời hậu Xô Viết trở nên nghèo nàn về kinh
tế so với sự giàu có mà các siêu đô thị cựu thuộc phương Tây[2]. Chủ nghĩa xã hội của Liên
Xô với tư cách là lực lượng toàn cầu chống tư bản chủ nghĩa đã không thể mang lại
sự thịnh vượng tương tự. Giới trí thức Nga trở nên bận tâm với vị thế tưởng tượng
của chính họ so với phương Tây, thúc đẩy sự phủ nhận bản chất thuộc địa thực sự
của chế độ Xô Viết. Đồng thời, giới tinh hoa chính trị Nga mong đợi sự trung
thành từ các thuộc địa cũ của Nga, bao gồm kiến thức về tiếng Nga và lòng
trung thành chính trị, và sự thống nhất đối lập với ảnh hưởng của phương Tây.
Theo quan điểm đế quốc như vậy, sự thống trị của Nga đối với các nhóm dân không
phải là người Nga không phải là chủ nghĩa thực dân mà là một món quà của chủ
nghĩa hiện đại. Đó là một hành động bất vụ lợi[3] sâu sắc vì lợi ích của những
giống dân lạc hậu. Từ chối sự thống trị về văn hóa của Nga, bao gồm xây dựng
chính sách đối ngoại độc lập và phản đối quan điểm của Nga về lịch sử Liên Xô,
là một hành động không trung thành chính trị. Ví dụ, ở Trung Á, các đại sứ Nga
thường lên án việc các quốc gia ưu tiên sử dụng ngôn ngữ bản địa như là nỗ lực
hạn chế quyền của người thiểu số nói tiếng Nga. Việc tìm kiếm độc lập như vậy
gây ra cảm giác trở thành nạn nhân ở Nga, như thể sự bất đồng với hình ảnh bản
thân của đế quốc Nga là một cuộc tấn công vào sự vĩ đại văn hóa Nga. Putin đã kết
hợp câu chuyện về nạn nhân vô tội của Nga với hình ảnh lịch sử về một cường quốc
văn minh chống lại các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, những người đang tìm kiếm
mối quan hệ chặt chẽ hơn với phương Tây. Huyền thoại về đế quốc Nga cho phép
huy động danh tính xung quanh chủ nghĩa yêu nước mang màu sắc quân phiệt[4] đồng thời giúp nhà nước giữ
cho công chúng bị động và thiếu suy xét. Putin gần đây đã nói về bản sắc đế quốc
của Nga khi thông báo về cuộc tấn công quân sự vào Ukraine: "Cần phải chấm
dứt ngay cơn ác mộng này - nạn diệt chủng chống lại hàng triệu người sống ở đó,
những người chỉ dựa vào Nga, chỉ hy vọng vào chúng tôi." Khi các nhà lãnh
đạo phương Tây đặt tên cho hành động tàn ác ở Bucha là một cuộc diệt chủng càng
làm sâu sắc thêm cảm giác nạn nhân của chế độ Nga. Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố rằng
phương Tây đang tấn công tập thể vào Nga. Cảm thấy bị phương Tây làm nhục, công
chúng Nga đồng loạt ủng hộ sự xâm lược của Nga trên các lãnh thổ thuộc Liên Xô
cũ. Những khó khăn về kinh tế có thể được quan niệm lại như là gánh nặng bất công
mà vị cứu tính (đồng thời cũng là nạn nhân) phải gánh chịu hoặc như một trách
nhiệm đế chế của những người tìm cách giải phóng thế giới khỏi cái ác.
Quan điểm của Putin về lịch sử
Khao khát có được ảnh hưởng ở quy mô Liên Xô, Putin đã
ca ngợi Stalin, làm sống lại bài quốc ca Liên Xô với tư cách là bài quốc ca của
Nga, và gần đây đã cấm xem xét lại những hành động tàn bạo của Liên Xô, bao gồm
cả một dự án của tổ chức Tưởng niệm nhân quyền. Ông ta đã làm mới huyền thoại Stalin về một “dân tộc Nga vĩ đại” được định sẵn để “cân bằng” chống lại chủ nghĩa đế quốc phương Tây trên trường quốc tế. Ông ta đặt câu hỏi về nền độc lập chính đáng của Ukraine, Kazakhstan và Georgia. Tương tự như vậy, giới tinh hoa chính trị Nga đã nêu bật những mặt “tiến bộ” của chế độ Xô Viết và vai trò cường quốc tối cao của Nga, đặc biệt là trong Thế chiến thứ hai.
Việc Nga tự nhận cho mình một vai trò kép vừa là nạn
nhân của phương Tây vừa là người được quyền bảo vệ các lãnh thổ thuộc Liên Xô cũ
hiếm khi được thảo luận gay gắt ở Nga hoặc quốc tế. Ở Nga, các bài phê bình chỉ
trích về lịch sử Liên Xô của Nga đã xuất hiện trong khoảng một thập kỷ, bắt đầu
từ thời perestroika và kết thúc khi Putin lên nắm quyền. Những năm 1990 gặp khó
khăn sự bất ổn kinh tế đã làm giảm không gian cho các cuộc tranh luận chính trị
về bản sắc đế quốc của Nga. Hầu hết các học giả Nga vẫn né tránh việc phân loại
chế độ Xô Viết như một dự án thuộc địa. Giới học thuật Nga vẫn duy trì quan điểm
rằng những người Bolshevik đã mang lại tính hiện đại cho những người không thuộc
Liên Xô. Về phần mình, giới trí thức Nga tránh đối đầu với việc chấp nhận lịch
sử thuộc địa tàn bạo của Nga bằng cách đổ lỗi "di sản man rợ châu Á" của
chủ nghĩa toàn trị đương thời. Nói tóm lại, quan điểm phân biệt chủng tộc về thực
tế chính trị của chính họ ngăn cản giới tinh hoa Nga đối mặt với sự thật về quá
khứ thuộc địa và phi tự do của Nga.
Các nhà văn như Aleksandr Solzhenitsyn và Joseph
Brodsky không đủ cơ sở để đánh giá lại quá khứ của Liên Xô. Là một nhân vật văn
hóa hàng đầu chỉ trích chủ nghĩa Stalin, Solzhenitsyn cũng là một nhà dân tộc
chủ nghĩa đế quốc nổi tiếng, người đã kêu gọi sáp nhập miền bắc Kazakhstan và từ
chối quyền tự trị văn hóa của Ukraine. Tương tự như vậy, Brodsky, thần tượng
tinh thần của giới trí thức, đã từ chối công nhận Ukraine là một quốc gia có chủ
quyền.
Các học giả toàn cầu và giới tinh hoa chính trị cũng vậy,
phần lớn đã không nhìn nhận nước Nga từ góc độ phi thực dân. Hầu hết các tài liệu
học thuật phương Tây vẫn coi các nước Trung Á được hưởng lợi từ sự hiện diện của
Liên Xô, bao gồm việc vẽ lại vùng này thành các nước cộng hòa dân tộc, áp đặt trường
học của Liên Xô và xây dựng cơ sở hạ tầng vật chất của khu vực. Trong khi đó,
giới học thuật từ Trung Á thường gặp khó khăn khi được lắng nghe từ phương Tây
vì sự phân cấp quyền lực trong sản xuất tri thức. Kể từ khi Liên Xô sụp đổ, các
nhà hoạch định chính sách ở phương Tây coi Nga đang củng cố quyền chủ quyền của
các cựu thuộc địa, đặc biệt là ở Trung Á. Phương Tây chấp nhận Nga là nhà lãnh
đạo khu vực ở Âu-Á và đàm phán để Ukraine và Kazakhstan chuyển giao tên lửa hạt
nhân cho Nga.
Các nhà hoạt động ở Nam bán cầu[5] cũng vậy, vẫn coi Liên Xô
là một cường quốc chống phương Tây, chống tư bản chủ nghĩa. Nhiều người liên kết
nó với chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa cộng sản và như một sự thay thế cho chủ nghĩa
tư bản. Các quốc gia ở Nam bán cầu chiếm phần lớn phe đối lập trong Đại hội đồng
LHQ chống lại việc lên án các hành động của Nga ở Ukraine. Những quan điểm như
vậy phớt lờ số phận của những người không mang quốc tịch Nga, những người bị chết
đói, bị thanh trừng và bị diệt chủng hàng loạt. Gần đây, giới trí thức Da đen ở
Hoa Kỳ đã bắt đầu so sánh Liên Xô như một biến thể của chủ nghĩa thực dân. Cần
phải có một đánh giá mang tính phê phán về kinh nghiệm thuộc địa của Nga trong
giới học giả Nam bán cầu.
Sự trỗi dậy của tư duy phi thực dân
Nhà nước Nga có chính sách cẩn thận về cách viết và giảng
dạy lịch sử ở các quốc gia trước đây dưới sự cai trị của Liên Xô, đặc biệt là ở
các nước cộng hòa Trung Á. Các đại sứ quán Nga thường xuyên can thiệp vào
chương trình giảng dạy của trường học, nhấn mạnh vào vai trò tích cực của Nga
trong khu vực. Tại Kyrgyzstan, Đại sứ quán Nga đã lên kế hoạch chiếu các bộ
phim tuyên truyền về “các sự kiện có thật” ở Donbas. Sau sự phản đối của các tổ
chức phi chính phủ địa phương, kế hoạch này đã bị hủy bỏ. Các nhà ngoại giao
Nga cũng gây sức ép để các nước ủng hộ các sáng kiến an ninh của Nga trong khu
vực. Không lâu trước khi xâm lược Ukraine, Đại sứ Nga tại Nur-Sultan khẳng định
Kazakhstan cần phải cắt đứt quan hệ quân sự với Mỹ và kiên quyết liên kết với
Nga.
Các quốc gia trước đây dưới sự chiếm đóng của Liên Xô
ngày càng phản đối mong muốn của Putin về trật tự Liên Xô. Từ Ukraine đến
Georgia và Kyrgyzstan, diễn ngôn phi thực dân đang nhanh chóng mở rộng thành xu
hướng chính. Ở Ukraine và Kazakhstan, nỗi kinh hoàng của những vụ chết đói hàng
loạt khiến hàng triệu người thiệt mạng [dưới thời Stalin] cho thấy cái giá phải
trả không thể tưởng tượng nổi của chế độ Xô Viết. Giới học thuật ở Gruzia và
Kyrgyzstan đang nghiên cứu lại các cuộc thanh trừng giới tinh hoa, ngày càng gọi
cả nước Nga Sa hoàng và nước Nga Xô viết là các quyền lực đế quốc. Cuộc chiến ở
Ukraine đã đẩy nhanh cuộc tranh luận phi thực dân. Mối quan tâm mới trong quá
khứ đã làm lộ ra thứ bậc khó chịu của chế độ Xô Viết và làm xói mòn cấu trúc của
Liên Xô về nước Nga như một quốc gia vị tha, hy sinh bản thân vì lợi ích của
các nước cộng hòa không thuộc Nga. Thay vì coi chế độ Xô Viết như một món quà của
sự hiện đại, nhiều người lại có xu hướng coi nước Nga Xô Viết là một kẻ thực
dân tàn bạo.
Càng nhận thức sâu sắc về sự tàn phá của Liên Xô, càng
có cơ sở mạnh mẽ hơn chống lại sự phục sinh của một đế chế do Nga lãnh đạo trên
các lãnh thổ thuộc Liên Xô cũ. Sự đánh giá cao đối với tự do khỏi chủ nghĩa
toàn trị ý thức hệ và sự thống trị của Nga đã bén rễ ở các quốc gia này. Các cuộc
tập hợp đông đảo ủng hộ Ukraine ở Tbilisi, Almaty và Bishkek chỉ ra cách mà sự
hiểu biết được nghiên cứu lại về quá khứ của đế quốc Nga và Liên Xô tiếp tục
làm xói mòn các mục tiêu địa chính trị không thể thực hiện được của Putin.
Hủy bỏ chủ nghĩa đế quốc
Việc Nga xâm lược Ukraine có thể bắt đầu quá trình phi
thực dân hóa nước Nga đầy đau đớn. Phần lớn phụ thuộc vào việc các trí thức Nga
có từ bỏ lý tưởng của một dân tộc Nga vĩ đại và tình hữu nghị của các quốc gia
“anh em” hay không. Điều này đòi hỏi phải chấp nhận chủ quyền và bình đẳng của
các quốc gia và nền văn hóa khác và thừa nhận trách nhiệm đối với quá khứ diệt
chủng thuộc địa của Liên Xô. Việc phi thực dân hóa diễn ngôn chính trị và văn
hóa Nga sẽ lật tẩy huyền thoại về sự vô tội và nạn nhân của đế quốc Nga, đồng
thời khôi phục phẩm giá của người bị đô hộ.
Ngày nay, giới tinh hoa chính trị và trí thức của Nga phải đối mặt với hai nhiệm vụ to lớn. Đầu tiên, các nghiên cứu về Nga phải giải mã được tham vọng của đế quốc Nga. Điều này bao gồm việc lắng nghe các học giả không phải người Nga từ các quốc gia trước đây thuộc quyền kiểm soát của Liên Xô và từ bên trong nước Nga thay vì nói thay cho họ hoặc về họ. Cần phải cho phép các nạn nhân của chủ nghĩa thực dân Nga và Liên Xô - từ người Chechnya và người Buryat đến người Ukraine và người Kazakhstan - tham gia vào việc sửa đổi quá khứ của Nga. Một cuộc đối đầu trung thực trong quá khứ sẽ cho phép nhận ra rằng những nơi như Chechnya, trong cấu trúc hiện tại, là sản phẩm của chủ nghĩa thực dân Nga hiện đại và Ramzan Kadyrov không phải là một nhà lãnh đạo Chechnya mà là một sĩ quan thuộc địa Nga.
Thứ hai, chỉ lên án những di sản độc tài của các chế độ
Nga hoàng, Liên Xô và Putin là chưa đủ. Nhà nước Nga cũng phải nhận trách nhiệm
và ăn năn về những hành động tàn bạo lịch sử ở Nga và các nước láng giềng. Các ủy
ban sự thật và hòa giải tập trung vào cả các hành động tàn bạo của Nga Xô Viết
và các hành động tàn bạo đương thời có thể là con đường cần thiết để các bên
tham gia vào một cuộc đối thoại bình đẳng. Kinh nghiệm của Nam Phi thời hậu
phân biệt chủng tộc trong việc phát hiện ra các vi phạm nhân quyền cũng có thể
là một hình mẫu cho Nga.
Phi thực dân hóa nước Nga và thách thức sự vô tội của
đế quốc này sẽ không dễ dàng bất kể cuộc chiến ở Ukraine kết thúc như thế nào.
Nhưng dù việc phi thực dân hóa nước Nga cũng quan trọng đối với các vùng lãnh
thổ mà nước này chiếm đóng trước đây, thì việc xử lý lại lịch sử của nó cũng là
chìa khóa cho sự tồn tại của nước Nga trong ranh giới hiện tại. Bằng cách coi
các đối tượng thuộc địa trên lãnh thổ của mình là bình đẳng và cải cách để
tránh những hành động tàn bạo hàng loạt trong tương lai bằng mọi giá, Nga cuối
cùng có thể trở thành một hệ thống liên bang mạnh được xây dựng dựa trên các
giá trị chung là đại diện chính trị, đa nguyên và hòa nhập.
Botakoz Kassymbekova là Giảng viên tại Đại học Basel,
Thụy Sĩ.
Erica Marat là Phó giáo sư tại Đại học Quốc phòng của
Đại học Quốc phòng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét