Besim Hakim – nguyên giáo sư Đại học King Faisal Saudi Arabia, FAICP, chuyên gia thiết kế đô thị là một trong số không nhiều người nghiên cứu về quá trình generative trong đô thị và đô thị học truyền thống. Với góc nhìn độc đáo về đô thị học các nước Hồi giáo - Ả rập, Hakim đã đưa ra những tiếp cận mới về đô thị học truyền thống trong quyển sách Arabic-Islamic Cities:Building and Planning Principles (Các thành phố Arab- Hồi giáo: Những nguyên tắc xây dựng và quy hoạch). Thứ nhất ông đã thoát khỏi lối nghiên cứu kiểu liệt kê, mô tả khi đề cập tới đô thị học, thứ hai ông đề cập không chỉ tới sản phẩm đô thị (các kiến trúc cụ thể) mà còn - và quan trọng hơn là cả tới quá trình tạo ra hình thái đô thị Hồi giáo. Dưới đây tôi giới thiệu tổng hợp nhận định của các học giả về tác phẩm của Hakim. Trong số ba học giả đánh giá quyển sách này có Amos Raporport một học giả nổi tiếng về nghiên cứu kiến trúc và quy hoạch đô thị với tác phẩm House, Form, and Culture

Nhận xét của Amos Rapoport
Tác phẩm của Besim Hakim bao gồm phần giới thiệu, bốn chương đề cập tới luật Hồi giáo và định hướng quy hoạch cho cộng đồng, ngôn ngữ thiết kế các thành phần kiến trúc và đô thị, phân tích quá trình xây dựng và hình thức đô thị, phần kết với lời đề xuất cho nghiên cứu tương lai.

Điểm nổi bật của sách là việc nhấn mạnh vào quá trình, mặc dù đặc điểm của sản phẩm đô thị cũng được đề cập đến. Có hai nhận xét cơ bản về cuốn sách, thứ nhất là các luật lệ (rules) và các nguyên tắc ra đời nhằm ngăn chặn sự hỗn loạn trong mỗi trường đô thị.Thứ hai các luật lệ này ngay cả trong trường hợp là kiến trúc bản địa đi nữa cũng không thể chỉ là biểu lộ rõ ra (explicit) mà phải được viết thành văn bản.

Besim cũng nghiên cứu những hệ thông luật lệ có thể mang tính biểu lộ (explicit) trong cả các trường hợp khác, thậm chí khi chúng không được viết rõ ra. Có thể công trình này sẽ dẫn đến các nghiên cứu so sánh và sau đó rất có thể sẽ dẫn tới việc khái quát hóa.

Khi xem xét đô thị các nước Hồi giáo, Hakim không chỉ chú ý vào các khía cạnh hình thể (v.d cửa sổ, cửa đi, tường chắn, v.v…) Mà cả các khía cạnh phi thị giác cũng được xem xét đến- khói, mùi hương, âm thanh, tiếng ồn. nước dùng và thoát nước mưa, các loại sử dụng đất.

Tuy nhiên còn có một số nhược điểm sau:

-          Chưa có một nỗ lực nào trả lời các câu hỏi tại sao luật lệ cụ thể và các nguyên tắc, cũng như ngôn ngữ cụ thể nào đó được tạo ra. Có nghĩa là sự hợp lý về mặt văn hóa cho sản phẩm đô thị

-          Trong khi chương 1 đề cập tới luật lệ và hướng dẫn thiết kế, chương 2 tới các thành phần kiến trúc và đô thị, mỗi thành phần trong bản thân chúng thì rất tốt, nhưng mỗi quan hệ giữa chúng không được phát triển đầy đủ.

Nhận xét của Michael Bonine

Đóng góp đáng kể nhất của Hakim là việc trinh bày Luật Hồi giáo theo trường phái Maliki đã ảnh hưởng thế nào đến quá trình xây dựng công trình và bảo đảm chất lượng môi trường. Hình thức và cấu trúc cụ thể của thành phố phát triển từ các nguyên tắc chỉ đạo cụ thể việc xây dựng và thông qua việc sử dụng của chúng như là hướng dẫn thiết kế để giải quyết mâu thuẫn giữa hàng xóm với nhau. Những nguyên tắc chủ đạo bao gồm các vấn đề đạo đức như không làm hại người khác, sự liên thuộc lẫn nhau giữa con người và môi trường, vấn để tư hữu, quyền của sử dụng nguyên gốc (original usage), và tôn trọng tài sản.  Các nguyên tắc này được diễn dịch để trở thành luật lệ kiểm soát bề rộng tối thiểu của đường phố, chiều cao tối thiểu của tường, vị trí của cửa ra vào và cửa sổ, vị trí cửa nhà xí và kênh thoát nước, tất cả đều ảnh hưởng đến kiến trúc thành phố và hình thái của nó.

Hakim đã đưa ra một số ví dụ về trường hợp sử dụng sân trong để minh họa các nguyên tắc trên và phát lộ tính chất phức tạp và tế vi của công trình trong luật Hồi giáo. Ví dụ, khi một cửa sổ của nhà cũ trông vào đất trống và khi một ngôi nhà mới được xây dựng lên, nó phải được dựng sao cho cửa sổ này không nhìn vào cấu trúc mới (nguyên tắc tư hữu và sử dụng nguyên gốc). Mặt khác một ngôi nhà mới có thể ngăn chặn không khí và ánh sáng của nhà hàng xóm, bởi vì chúng được coi như ngoại lệ “được xem như ít gây hại hơn việc thay đổi hoặc mở rộng với một chu vi và khoảng không của nhà mới”

Một điểm đáng chú ý của sách là các thành phần kiến trúc và đô thị đóng góp vào “ngôn ngữ thiết kế” của các thành phố Arabia-Hồi Giáo. Những thành phần này bao gồm các cấu trúc như thánh đường, trường giòng, lăng tẩm, nghĩa địa, và chợ (bazaar).

Tuy nhiên có một điều đáng lưu ý là có thể các nguyên tắc xây dựng dựa trên luật Maliki không phải thống nhất như Hakim nhận định. Các kiểu mẫu của vùng có thể xuất hiện dựa trên các phong tục địa phương hơn là sự diễn dịch thống nhất của luật.

Nhận xét của Janet Abu-Loghod

Công trình của Besim Hakim có một số đặc điểm nổi bật sau:

1)      Kết hợp văn bản tôn giáo, đặc biệt là Qur’an và Hadith, đặt nền móng cho các nguyên tắc quan hệ của con người và trách nhiệm mà bất kỳ môi trường hình thể nào cần phải cho phép con người đạt được (một sự lựa chọn được thể hiện trong Phụ lục 1)

2)      Các văn bản pháp luật liên quan cụ thể đến quan hệ thuộc tính thực sự chỉ đạo môi trường xây dựng.

Chương 2: “một ngôn ngữ thiết kế” sử dụng hình thức hình thể của Tunis để phát lộ các nguyên tắc hình thái tiềm tàng của nó. Chương 3 khám phá quá trình mà theo đó các hướng dẫn luật lệ có thể được diễn dịch vào môi trường xây dựng theo thời gian.

Nguyễn Hồng Ngọc tổng hợp