QUY HOACH MỚI: TRẬN CHIẾN VÌ SỰ SỐNG VÀ CÁI ĐẸP CỦA TRÁI ĐẤT: Cuộc đấu giữa hai hệ thống

Thứ Sáu, 30 tháng 11, 2012

TRẬN CHIẾN VÌ SỰ SỐNG VÀ CÁI ĐẸP CỦA TRÁI ĐẤT: Cuộc đấu giữa hai hệ thống

NHẬN XÉT CỦA MICHAEL MEHAFFY VỀ

TRẬN CHIẾN VÌ SỰ SỐNG VÀ CÁI ĐẸP CỦA TRÁI ĐẤT: Cuộc đấu giữa hai hệ thống

Nguyễn Hồng Ngọc dịch

Một Ngôn ngữ Kiểu mẫu ra đời năm 1977 đã là một tác phẩm cổ điển trong kho tàng thiết kế bền vững và nhân văn, cùng với Các Phương pháp Xây dựng vượt Thời gian và Một Lý thuyết Thiết kế Đô thị. Nhưng các công trình trên khiển độc giả muốn tìm hiểu thêm. Làm thé nào chúng ta có thể kiến tạo nên những nơi như vậy? Có những thách thức nào và làm thế nào chúng ta có thể vượt qua chúng? Với khoảng thời gian chờ đợi hơn 25 năm, tác giả đã mang tặng chúng ta điều đáng mong chờ.

Tác phẩm này là một công trình nghiên cứu thực nghiệm cho một dự án mà tác giả tham gia từ đầu đến cuối trong quá trình xây dựng khu học xá của Đại học Eishin gần Tokyo. Nhưng còn hơn thế, tác phẩm là một áng văn cảm động và hấp dẫn về những gì đang diễn ra cho môi trường xây dựng của chúng ta trong thế kỷ qua. Tác phẩm này tham gia cùng những công trình khác trong những năm gần đây như Thời Trung cổ Đang tới của Jane Jacobs, cảnh báo rằng chúng ta có một lựa chọn, thực chất là một cuộc đấu tranh, nếu chúng ta muốn thay đổi một thảm kịch cho hành tinh đang diễn ra từng giờ. Sự lựa chọn giữa một bên là cái cơ sở đẹp hơn, cái nhân văn hơn và bền vững hơn cho thiết kế, và bên kia là sự tiếp diễn tình trạng hiện tại (status quo)- một tình trạng mặc định mà càng ngày càng trở nên không thể biện hộ được.

Tác giả chính của quyển sách này, Christopher Alexander, không những biết về thiết kế mà còn đóng vai trò chủ chốt trong một số lĩnh vực khác bao gồm thiết kế phần mềm, quy hoạch đô thị và kiến trúc. Ông còn được coi như một trong những lý thuyết gia và nhà thực hành chủ chốt trong thế kỳ qua, là tác giả của Những Ghi nhận về sự Tổng hợp của Hình thức, “Thành phố không phải là cây phả hệ,” Một Ngôn ngữ Kiểu mẫu nói trên và các tác phẩm khác. Ông đã đề xuất những ý tưởng cụ thể về một tương lai bên vững cần phải được đảm bảo như thế nào. Công trình mà ông thực hiện là một phép thử qua acid, nó minh họa một cách sống động các vấn đề phức tạp mà chúng ta đang gặp phải. Các đồng tác giả của ông là cựu học trò và cũng là người cộng sự gần gũi, Hans Joachim Neis, và vợ cũng là người đồng sự, Maggie Moore Alexander.

Quá trình xây dựng dự án là nội dung chính của quyển sách. Trường Enshin được mô tả chi tiết bởi hơn 200 ảnh màu. Bản thân trường là một tác phẩm nghệ thuật- đoạt giải thưởng “Công trình đẹp nhất tại Nhật” (Best Building in Japan) do Viện Kiến trúc Nhật Bản trao tặng- nhưng hơn thế, đây là một tác phẩm siêu việt như một thị trấn nhỏ gồm hơn 30 tòa nhà bố cục trên một cảnh quan tuyệt đẹp 20 mẫu Anh (khoảng gần 10 hecta).

Alexander trước tiên và luôn luôn là một kiến trúc sư, tuy nhiên buổi trao đổi đi xa hơn vấn đề kiến trúc và đi vào địa hạt công nghệ. Alexander chỉ ra rằng trong tận cùng, công nghệ đơn thuần là “kiến thức về phương cách chế tạo”- có quá nhiều bằng chứng khẳng định rằng, có điều gì đó trong cách chúng ta “chế tạo” ra thế giới hiện đại đã không ổn. Để sửa chữa nó chúng ta phải thay đổi một cách căn bản cách mà chúng ta đang làm trong công tác thiết kế, tổ chức và chi phí cho những công việc làm ra cái thế giới mà ta đang sống.

Alexander chỉ ra rằng, ở đây có một sự khác biệt cơ bản giữa các quá trình tạo nên các cấu trúc có đầy đủ sự sống- sự tùy ứng và phân biệt[1]- với các quá trình mà chúng ta đã và đang tiến hành trong giai đoạn gần đây trong việc kiến tạo nên thế giới hiện đại của mình: đặc biệt là sự tiêu chuẩn hóa và quá trình sao chép hàng loạt. Chúng ta đã tạo nên một hệ thống sản xuất toàn cầu mới từ nhứng cách tiếp cận đó, mà Alexander gọi là “Hệ thống- B”; và với nó chúng ta hầu như thay thế toàn diện với một hệ thống trước kia dựa trên sự thích ứng với điều kiện địa phương mà ông gọi là “Hệ thống- A”.

Alexander tiếp tục, trong khi chúng ta đạt được số lượng, chúng ta đã đánh mất một cách đáng kể chất lượng, và kết quả là, trong tính chất bền vững của thế giới xây dựng của mình, chúng ta đã tạo nên một thế giới của những thứ mang tính trừu tượng, và vì thế không liên hệ với cuộc sống. Kết quả tuy chậm rãi nhưng lại mang tính thảm họa cho môi trường. Đối với kiến trúc sư, điều đó nghĩa là chúng ta phải tìm lại các phương tiện thực hành đảm bảo rằng môi trường mà chúng ta tạo ra có khả năng cơ bản cung cấp hoàn cảnh tạo nên sự sống- tức là mục đích tối hậu của kiến trúc.

Một số kiến trúc sư có thể cho rằng quyển sách này đáng bị bỏ đi, bởi lẽ Alexander (bản thân là một người nhận được nhiều danh vị nhất, cũng là một kiến trúc sư rất thành công) rõ ràng không thể bình chân như vại với thể loại kiến trúc dựa trên hình ảnh, phục vụ như lớp vỏ che phủ cho một thứ công nghiệp hóa xây dựng tham lam vô độ. Ông cũng không thể là một thứ hoạt náo viên nghệ thuật của trào lưu nghệ thuật tiền phong hư vô[2] (như ông đã thể hiện trong cuộc tranh luận nổi tiếng với “minh tinh -kiến trúc sư” Peter Eisenman vài năm trước đây[3]).

May mắn thay, một thế hệ mới đang xuất hiện. Họ sôi nổi thách thức cái trật tự chính thống thiển cận này, những nhóm như Các kiến trúc sư Nhân bản đang tập trung sự chú ý mới vào kiến trúc thích hợp với môi trường và xã hội. Những cá nhân và tập thể khác đang xúc tiến các chương trình toàn diện và mang tính cải cách trong những lĩnh vực khác (chẳng hạn nhóm các nhà đô thị học chiên thuật-tactical urbanists, nhóm văn hóa thường hằng- permaculturists, nhóm các nhà sáng chế tài nguyên mở- open-source innovators, và còn nhiều những người khác), Alexander dường như đã và đang trở thành niềm khích lệ với nhiều người trong số họ.

Cuối cùng, tôi muốn tiết lộ rằng tôi là một trong số họ, cũng đồng thời là một người bạn và một cộng sự của Alexander qua nhiều năm, cùng với nhiều người khác. Tôi không có vai trò gì trong cuốn sách này ngoài việc cung cấp một số nhận xét nhỏ, như nhiều người khác đã làm.

Để kết thúc có thể nói rằng, cuốn sách này không chỉ về kiến trúc và xây dựng, mà về công nghệ, và về con đường trước mắt của nền văn minh chúng ta- được kể từ một người trong cuộc, đồng thời cũng là người phê phán kịch liệt, thậm chí có lẽ với nhiều cây đa cây đề là kẻ phản bội. Một số người khác có thể thấy cuộc đấu giữa David và Goliath của Alexander mang tính phi thực tế, thậm chí mang tính vĩ cuồng. Nhưng câu chuyện được kể ra đây giống như trong các thành công trước của ông, chỉ ra một điều khác. Đây là cái gã luôn luôn quan tâm tới tận cùng vấn đề thực tiễn: làm thế nào mà chúng ta tạo nên mọi vật, và làm thế nào mà chúng (và chúng ta) có thể trong ý nghĩa thực tế và trong thực hành, có thể chữa lành và làm toàn vẹn hơn cái toàn thể.

Bên cạnh cuộc tìm kiếm đó, các ý tưởng của Alexander cũng đã đơm hoa kết trái một cách đáng kinh ngạc, chúng đã dẫn trực tiếp tới (nếu không phải là luôn luôn thấy được) ngôn ngữ kiểu mẫu, tới thiết kế kiểu mẫu, tới các chương trình Wiki, Agile và các sáng chế chủ chốt khác. Trong khi xem xét quá trình cải cách mà chúng ta đang rất mực cần, điều này dường như chỉ là các loại công nghệ vì con người mang tính thực hành mà chúng ta cần có.

[1] Nguyên văn: adaptation and differentiation là hai quá trình mà Alexander bàn đến rất nhiều trong Bản chất của trật tự và Cuộc đấu tranh

[2] Nguyên văn: a nihilistic avant-garde

[3] Cuộc tranh luận này đã được dịch nguyên văn trong blog Quy hoạch mới, xem tại đây: http://qhdt.blogspot.com/2012/03/nhan-xet-cua-ban-bien-tap-tap-chi-mang.html