Thứ Hai, 26 tháng 3, 2012

Nhận xét của ban biên tập tạp chí mạng Katarxis3 về cuộc tranh luận giữa Christopher Alexander và Peter Eisenman

Các bài bình luận đương đại cố gắng trình bày cuộc tranh luận này như là sự xung đột giữa bờ Đông và bờ Tây [nước Mỹ], giữa trí tuệ với siêu hình, giữa sự trừu tượng với thực nghiệm—bất kể là gì, thực chất đề tránh né tới bản chất của cuộc tranh luận. Chắc chắn Alexander là người theo Socrate khi ông thừa nhận sự không hiểu biết tới “những người Pháp theo chủ nghĩa cấu trúc mà Eisenman rất thông thạo về họ, trước đó ông đã hỏi lại đối thủ của mình về việc họ nói cái gì. Điều thú vì là, phân đông những gì mà Eisenman nói cũng có thể được phát biểu bởi Akexander: lấy ví dụ, ông ta nói về một “cấu trúc sâu bên trong hoặc một trật tự” không mang tính cơ giới; vf rồi ông ta quan tâm tới “bản thể luận...như là đối lập với nhận thức luận của sự vật”. Nhưng lời đáp trả của Alexander cung cấp cái cốt yếu của cuộc tranh luận: rằng tất cả đều nghe rất tốt, ông nói, nhưng hãy cho tôi biết các công trình kiến trúc nào mà ông đánh giá cao—“lời lẽ”, ông nói, “rất rất rẻ rúng”. Khi nói điều đó, ông thể hiện ở lúc bắt đầu cuộc tranh luận về sự kiện là kiến trúc của Eisenman dựa trên những gì mà ông ta hàm ý là một buổi thảo luận thiếu vắng tri thức: mà phải là một thứ ngôn ngữ mới mể, bóng bẩy và thất bại trong việc kết nói tới sản phẩm.

Cần nhớ lại rằng Eisenman giờ đây, sau bốn mươi năm đã quay lưng với một thứ kiến trúc đã một thời là thời thượng để tới với một kiểu kiến trúc khác [cũng thời thượng-ND] để hiệu chỉnh kiểu kiến trúc đứt đoạn, nhanh chóng bỏ rơi nó [lối kiến trúc thời thượng cũ-ND] khi chúng trở nên quá mốc meo, hoặc quá dễ bị vạch mặt. Bạn của ông ta là Charles Jencks đã mô tả quá trình phát triển của [Eisenman] như sau:

Thiết kế của ông theo ngôn ngữ kiểu giấy car-tông của Corbu [tức Le Corbusier] đã xuất phát từ quá trình dựa trêm một cách lỏng lẻo thứ ngôn ngữ chuyển tiếp của Noam Chomsky. Tuy thế vào những năm 70 Eisenman quay về hướng của Hậu cấu trúc và đến lần này từ những năm 1980 đã chọn lây nuova scienza[1]

“theo kiểu Hậu cấu trúc, dù vẫn chưa xâm nhập được tới kiến giải sâu sắc của “nuova scienza”. Cách thể hiện của ông chỉ cho chúng ta tại sao Reyner Banham gọi ông là là “một người theo thuyết duy ngã tự chú giải”

Trong số ba người Pháp mà Eisenman đề cập tới—hai trong số họ chủ yếu theo Cấu trúc luận, người kia là Hậu cấu trúc—ông có vẻ gần gũi về mặt tinh thần (nếu ai đó có thể dùng từ kết nối với Eisenman) với Foucault, công dân của trào lưu bên rìa này. Trong lối mô tả nhợt nhát của ông ta về Palazzo Chiericati của Palladio (mà truyền tải chỉ theo nghĩa nhợt nhạt nhất ý nghĩa của công trình kiến trúc với ông ta là gì), Eisenman tìm kiếm sếp lại các khía cạnh bên lề của công trình thành trung tâm của nó, mô tả phâm chất mà ông ta tìm kiếm trong một đoạn khiêu khích có chủ đích, đó là “vượt lên trên tính toàn thể và làm ô nhiềm nó” Thực chất, đối với Eisenman, không có sự vượt lên trên đó, kiến trúc không tồn tại; ông ta gợi nhớ về Corbusier.

...một khi đã xác định kiến trúc liên quan tới một cửa sổ, hoặc là quá to hoặc là quá nhỏ, nhưng không bao giờ có kích thước đúng. Khi nó có kích thước đúng, công trình kiến trúc chỉ là một công trình xây dựng.

Ông ta tiếp tục miêu tả sáng sủa một cách đáng ngạc nhiên chương trình của giải kết cấu, theo đó một hành lang cột ở tòa thị chính thành phố Logrono, Tây Ban Nha của Rafael Moneo (cũng là kiến trúc sử chịu trách nhiệm chính cho nhà thờ lớn ở Los Angeles):

Thật là khó chịu đối với tôi khi tôi nhìn thấy công trình đó trên ảnh chụp. Các cột quá mảnh cho hành lang vòm cuốn xung quan một không gian công cộng. Và rồi, khi tôi đến xem công trình. Tôi nhận ra những gì mà ông ta đã làm. Ông ta đem đi cái gì đó quá lớn, đạt đến một hiệu quả biểu hiện sự tách rời và sự mong manh dễ vỡ mà con người cảm thấy ngày nay trong mới quan hệ của cuộc sống nghiệp, với máy móc, và với môi trường do ô tô làm chủ mà chúng ta đang sống.

Điều này thể hiện ý tưởng của Eisenman về trật tự: nó không phải về tính toàn thể, mà là sự biểu hiện—người ta có thể nó là sự ngợi ca—của sự làm xa lạ và thất vọng. Chính cái “tự sự xã hội” là tất cả đối với anh ta.

Vì vậy cuộc tranh luận là- mặc dù đầu đề được đưa ra vào lúc đó về “Mối bất hòa về sự Hài hòa trong kiến trúc”-thiên về Trật tự hơn là sự Hài hòa: Trật tự của Foucalult về mọi vật đối lại với Bản chất của Trật tự của Alexander. Một mặt chúng ta có Trật tự được trình bày như là một cái gì đó mang tính chủ quan, được xã hội cấu trúc nên[2] với cái hương vị của sự trình bày về nó. Mặt khác chúng ta có một Trật tự khác như là cái gì đó khách quan, một thuộc tính căn bản của vật chất, một thứ gì đó chủ yếu mang tính generative [tức là tự phát sinh trên cơ sở tôn trọng cái hiện có-ND]. Alexander đã bị thuyết phục, như trong suốt 20 năm làm việc—rất lâu trước khi Eisenman lên giường với bất kỳ “nuova scienza”—rằng Trật tự và Hài hòa đều là những sự kiện khách quan, thích hợp với phương pháp khoa học, và từ khi cuộc tranh luận khởi sự, một số các nhà khoa học đã bắt đầu đi tới cùng kết luận. Một sự tương phản là, việc sử dụng khoa học của Derrida đã được phân loại là sự Mạo danh trí thức[3], vì vậy trong cuộc tranh luận này chúng ta thấy giai đoạn xung đột không thể tránh khỏi giữa khoa học thực sự và khoa học tà thuật [voodoo science-ND] trong kiến trúc mà chỉ mới xuất hiện công khai theo sau sự xuất bản cuốn Một Bước ngoặt mới trong Kiến trúc [A New Paradigm in Architecture] của Charles Jencks.

Lần lần lịch sử kiến trúc chỉ ra rằng “Bước ngoặt mới” của Alexander đã bị gạt ra bên lề, khi quan niệm nghề nghiệp càng ngày càng gắn với những gì mà Eisenman tuyên bố. Rất nhiều người đặt câu hỏi làm sao mà điều đó có thể xảy ra. Tại sao người ta có thể bỏ qua cái viễn kiến lành mạnh, hợp lý và nhân văn của Alexander để bám víu vào quan niệm vượt quá của giải kết cấu—một quan niệm mà như Alexander đã chỉ ra 20 năm trước đã bỏ qua cảm xúc? Dĩ nhiên những người theo giải kết cấu không bỏ qua cảm xúc hoàn toàn. Cảm xúc của họ được tạo ra bởi sự trừu tượng hóa rõ ràng, bởi hiệu ứng gây sốc của quy mô lớn và bởi sự tương phản, bởi tính giật gân và tầm nhìn choáng ngợp của cái mới và sự biến dạng kỳ quái. Một thứ kiến trúc mới mang tính totem. Kiến trúc của Eisenman hóa ra hoàn toàn phù hợp với một xã hội hậu công nghiệp đang tìm kiếm những hình thức giật gân hơn, những cách kết hợp mới, những hình thức xa lạ- tất cả những cái hoán đổi của cùng một ngôn ngữ công nghiệp bị giới hạn. Những người giải kết cấu đề xuất cho thế giới một sự biểu hiện của kim loại mang tính giải trí cao. Chỉ có điều nó có qua ít nội dung dinh dưỡng.

Trong cuộc tranh luận này, Alexander dường như không nhận thức rõ những người theo giải kết cấu đã tổ chức tốt thế nào. Ông tin vào tính đúng đắn của tư tưởng của mình sẽ chiếm được cảm tình của giới kiến trúc—một kỹ thuật đã thành công trong toán học và khoa học, những không thành công như vậy trong các khoa học nhân văn. Alexander rõ ràng không đánh giá đầy đủ các sức mạnh ngoài kiến trúc đang định hinh kiến trúc, bào gồm cả sức mạnh của thời trang trong một nền văn hóa công nghiệp đang suy tàn. Trong cuộc trao đổi qua lại, ông tự tin cho rằng công chúng vừa quan tâm vừa có khả năng ảnh hưởng đến đường lối phát triển của kiến trúc.

PE: Làm thế nào mà một người lại có thể có quyền lực nếu như anh ta đang làm bại hoại thế giới? Ý tôi là ai đó sẽ thấy được điều đó.

CA: Vâng, tôi nghĩ họ sẽ sớm thấy thôi.

Điều này, dĩ nhiên không bao giờ xảy ra. Sau cuộc tranh luận này, khi Alexander càng trở nên bị gạt ra lề-- công việc của ông cho đến tận bây giờ giới hạn bởi quy mô nhỏ và vừa—Eisenman vươn lên vì trí nổi tiếng, công trình của ông ta càng trở nên lớn hơn. Trong một bài điểm sách về “Trật tự của tự nhiên” Eisenman đã được trích nói rằng Alexander “kiểu như đã rơi ra khỏi tầm quét của màn hình radar”[4].

Vào năm 1983 (một năm trước khi Charles Jencks công bố rằng chủ nghĩa Hậu hiện đại đã trờ thành một “thứ thời trang tự khẳng định, một sự kiện được xã hội chấp nhận”) các thành viên chủ chốt của các trường đại học về kiến trúc, giới làm nghề, và các phương tiên truyền thông đã chuyển sự ủng hộ của họ từ chủ nghĩa hiện đại sang Hậu hiện đại,mà cuối cùng lại chuyển thành giải cấu trúc. Alexander, mặc dù đã chiếm được cảm tình của khán giả tại Havard đã đánh mất ảnh hưởng rộng lớn mà ông đã có thể có trong cộng đồng kiến trúc.

Tuy thế, như chúng ta đã nhận thấy, sự hào hứng của Alexander trong việc bảo vệ Trật tự như là một chủ đề cụ thể-- rộng lớn hơn nhiều sự trừu tượng hóa mang tính xã hội của con người, và bao gồm tính chủ quan và định lượng— đã báo trước đường hướng mà khoa học sẽ sớm chiếm lĩnh. Vào lúc mà chủ nghĩa giải kết cấu nắm giữ vai trò trung tâm như là ngôi sao sáng của bước ngoặt công nghiệp đang suy tàn, một thế hệ các nhà khoa học và nghệ sĩ mới đang bận rộn khám phá những chân trời mới và rộng lớn hơn của trật tự phức hợp của tự nhiên. Công trình của họ đang ngày càng giả định rằng Alexander là người sẽ nói lời cuối cùng:

Cho đến tận những năm 1600. Hầu hết quan niệm của thế giới tồn tại giữa các nền văn hóa vẫn đã coi con người và vũ trụ hoặc ít hoặc nhiều đều gắn bó với nhau và không chia tách...hoặc là thông qua môi trường mà họ gọi là Thượng Đé hoặc theo một số cách khác. Nhưng đó là tất cả những gì được biết đến. Cái trò chơi trí tuệ cụ thể mà dẫn chúng ta tới sự phát hiện rằng tất cả kỳ quan của khoa học dẫn chúng ta đến một sự bỏ rơi tạm thời cái ý tưởng đó [ý tưởng về Thượng Đế--ND] Nói một cách khác, để làm vật lý, để làm sinh học, chúng ta được dạy để giả bộ rằng mọi thứ chỉ là những cái máy nhỏ bởi vì chỉ khi đó bạn mới chỉnh sửa với nó và tìm ra điều gì làm cho nó hoạt động. Điều đó cũng không sao. Đó là một nỗ lực đáng nể và đã được tưởng thưởng xứng đáng.

Nhưng có lẽ nó đã sai lầm. Đó là, cấu trúc của vũ trụ có thể gồm bản thân nhân loại và bản chất làm nên mọi vật, cái vật chất mang tính không gian hay ông gọi là gì cũng được, thực chất liên quan đến nhau một cách phức tạp hơn là chúng ta tưởng. Tôi không nói về một thứ gì như là chủ nghĩa nguyên thủy của người thổ dân. Tôi đang nói rằng sự thực là những thứ đó có liên quan với nhau nhiều hơn là chúng ta tưởng. Và rằng chúng ta được đào tạo để chơi một trò lừa đảo lên bản thân mình trong vòng 300 năm qua để khám phá một số điều. Bây giờ-- nếu đó là sự thật—có rất nhiều người trên thế giới đang bắt đầu nói như vậy, nhân tiện, trong vật lý và các ngành liên quan khác—thì đóng góp của tôi vào hệ tư tưởng đó phải liên quan tới các cấu trúc mà tôi đang nói đến



[1] Nuova scienza: Khoa học mới, ý Jencks chỉ Khoa học về sự phức hợp, để ý rằng Jencks dùng tiếng Ý để gây ấn tượng về một thứ ngôn ngữ trí tuệ mà ông ta dùng trong các bài phê bình kiến trúc của mình

[2] Socially-constructed: được cấu trúc một cách xã hội. Đây là luận điểm chủ chốt của giải kết cấu cho rằng tất cả những gì mà ta gọi là kiến thức hoặc chân lý chỉ là sự đại diện, sự biểu lộ, vốn do các định chế xã hội cấu trúc nên, vì thế kết luận từ họ là không có chân lý, không có kiến thức bởi vì tất cả chỉ là sự thể hiện nào đó.

[3] Theo Sokal, Alan & Jean Bricmont, Intellectual impostures: Postmodern philosophers’ abuse of science, Profile, 1998. Chú thích của ban biên tập Katarxis3

[4] Điều đáng tò mò là, “số Google” của Alexander—một chỉ số trang web trích dẫn được coi như phải ảnh chính xác ảnh hưởng trí thức—đã cho con số hơn 50,000 trong khi chỉ số của Eisenman là khoảng 20,000. Eisenman có thể đã tình cờ chỉ ra rằng, làm thế nào mà thay vì cung cấp những cơ hội giải trí-tạo chú ý, bản thân nghề kiến trúc đã là một “kiểu rơi ra ngoài màn hình radar” của một nền văn hóa xét từ bình diện lớn hơn [chú thích của ban biên tập Katarxis3, giờ đây con số đã khác, bạn đọc có thể tự mình kiểm tra]

Không có nhận xét nào:

Kevin Lynch- Good City Form- Hinh thuc hoan hao cua thanh pho