CÁCH TIẾP CẬN NÀO VỚI THÀNH PHỐ THÔNG MINH

TS. Nguyễn Hồng Ngọc

Hai cách tiếp cận đến thành phố Thông minh

Có hai cách tiếp cận đối với thành phố thông minh. Một là cách tiếp cận “cứng” trong đó công nghệ thông tin là nền tảng chủ chốt. Cách tiếp cận cứng còn được gọi là mô hình phát triển dựa theo cơ sở hạ tầng (infrastructure-oriented model) nhằm giải quyết những lĩnh vực mang tính vật thể (tangible assets) của thành phố như tăng cường hiệu quả của hệ thống cơ sở hạ tầng trong đó có hạ tầng giao thông đô thị, hiệu năng của việc sử dụng năng lượng hay xử lý nước thải v.v…Cách tiếp cận cứng cho phép chính quyền thành phố có thể phản ứng một cách nhanh chóng nhờ vào một loạt hệ thống cảm biến, mạng internet không dây và các giải pháp phần mềm để xử lý các gói dữ liệu lớn (big data). Rất đáng tiếc là cách tiếp cận cứng dựa trên niềm tin rằng bằng cách đầu tư vào công nghệ thông tin và cơ sở hạ tầng, thành phố có thể nâng cao chất lượng sống cho người dân đô thị. Tuy nhiên nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ rõ: công nghệ không thôi là chưa đủ và ý niệm rằng công nghệ và quản trị đô thị sẽ tự động đem đến thành phố tốt hơn là không có cơ sở. 

 

Một trong những ví dụ về cách tiếp cận “cứng” đối với thành phố Thông minh là quá trình phát triển ở Rio de Janeiro trong đó với sự hỗ trợ của hệ thống cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin do Công ty IBM cung cấp, các dữ liệu từ hơn 30 cơ quan quản lý của thành phố được tích hợp và quản lý chung. Giới chức quản lý có thể ra quyết định nhanh dựa trên các dữ liệu cung cấp gần như theo thời gian thực về một loạt các vấn đề từ trật tự trị an, giao thông đến quản lý hệ thống lưới điện.

Cách tiếp cận thứ hai là cách tiếp cận “mềm” nhắm tới việc nâng cao giá trị của các thành phần phi vật thể như vốn xã hội, vốn con người (human capital), vốn tri thức của các công ty, vốn tổ chức trong các cơ quan quản lý, sự bao gồm xã hội, sự tham dự, sáng tạo xã hội, công bằng xã hội v.v…Cách tiếp cận mềm thường đề cập tới tài sản như văn hóa, giáo dục, tinh thần khởi nghiệp, sự sáng tạo, quá trình truyền thông giữa chính quyền và người dân hay thành lập và hỗ trợ các vườn ươm tạo công nghệ cao (incubator for hi-tech start-up). Cách tiếp cận mềm mang tính toàn diện hơn cách tiếp cận cứng do biết sử dụng lợi thế của tất cả các nguồn lực, đó là kiến thức, sự sáng tạo, khả năng trí tuệ của quần chúng.

Một ví dụ về cách tiếp cận mềm khá thành công là dự án 22@Barcelona District ở Tây Ban Nha. Chính quyền thành phố Barcelona mong muốn tái phát triển khu vực trung tâm của thành phố với diện tích khoảng 200ha. Biến khu vực này thành một nơi mà doanh nghiệp, các cơ quan và các tổ chức cùng hoạt động trong một bầu không khí cởi mở và hợp tác. Dự án này nhằm tăng cường phúc lợi xã hội và chất lượng cuộc sống đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế. Như vậy sự phát triển của một môi trường đô thị mang tính sáng tạo là mối quan tâm chủ chốt của chiến lược thành phố này.  

So với cách tiếp cận “cứng” cách tiếp cận “mềm” có những lợi thế như tận dụng được các lợi thế của vốn con người và vốn xã hội, trao quyền lực cho công dân, góp phần xây dựng vốn tri thức và sáng tạo tri thức, có tính chất bền vững xã hội và tính bao gồm xã hội. Vì thế có thể nói cách tiếp cận “mềm” mang tính nhân văn.

Tuy nhiên dù là cách tiếp cận nào đi nữa cũng cần phải thấy khía cạnh thông minh cho một thành phố có nghĩa là hoàn thiện hơn chứ không phải là sửa chữa những lỗ hổng có khi là rất to lớn trong cơ sở hạ tầng của một thành phố. Chẳng hạn hệ thống cơ sở hạ tầng phải tương đối tốt cái đã thì mới nghĩ đến chuyện làm cho nó thông minh thêm! Cách đây khoảng 8 năm có một tập đoàn chuyên về thiết bị điện tử ở Đức tổ chức hội thảo chủ đề thành phố thông minh tại Đà Nẵng. Trong buổi hội thảo đó có tôi có phát biểu là trong khi ở đây chúng ta đang bàn về thành phố thông minh thì ở nhà tôi bị cắt điện! Nếu không có những cơ sở hạ tầng thiết yếu nhất của đô thị thì chưa thể nói đến chuyện thông minh được. Những vấn đề cấp thiết nhất của thành phố Hồ Chí Minh như chống kẹt xe, chống ngập nước, chống ô nhiễm không khí phải được giải quyết trước đã. Tất nhiên hệ thông công nghệ thông tin có thể hỗ trợ phần nào đó trong những vấn đề trên của thành phố. 

Các bước đi cụ thể xây dựng thành phố Thông Minh

Trước tiên cần phải xác định xây dựng thành phố Thông minh cho thành phố Hồ Chí Minh là công việc phức tạp và cần phải chuẩn bị công phu. Đề xuất là hãy bắt đầu bằng những khu vực tương đối nhỏ. Việc lựa chọn địa điểm có tính chất rất quan trọng với sự thành công của dự án và với khả năng lan tỏa thành công đó ra các khu vực khác của thành phố. Khi lựa chọn địa điểm cho dự án cần nhận rõ cái gì đã có và cái gì có thể cải thiện thêm. Chẳng hạn hệ thống cơ sở hạ tầng và hạ tầng công nghệ thông tin tương đối đầy đủ của khu vực là một tiền đề tốt. Vấn đề tiếp theo là cải thiện thêm hệ thống này. Điều này có vẻ hiển nhiên nhưng thực tế chứng minh rằng, chính quyền các thành phố dễ bị hấp dẫn bởi các kế hoạch hoành tráng về thành phố Thông Minh, họ thường chú trọng về việc cần làm mới thay vì tận dụng những gì đã có.

Thứ hai với xu thế hiện tại, thành phố Hồ Chí Minh có thể kết hợp vận dụng việc xây dựng thành phố Thông minh với việc thí điểm đổi mới cơ chế, dần dần thực hiện thể chế hóa việc xây dựng chính quyền đô thị. Khu vực xây dựng thành phố Thông minh không những cần có cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tương đối tốt mà còn phải sẵn sàng cho việc ứng dụng các chính sách cởi mở và mới của thành phố như chính sách hấp dẫn nhân tài, phát triển tinh thần sáng tạo của doanh nghiệp (thông qua các vườn ươm công nghệ), tạo điều kiện cho sự tham dự của quần chúng (chẳng hạn phát triển các công nghệ thực thế bổ sung, augmented reality, hỗ trợ người dân trong việc ra quyết định và truy cập vào các hệ thống dữ liệu), phát triển và bảo tồn di sản văn hóa (bao gồm cả di sản kiến trúc) v.v…

Thứ ba để hạn chế mặt trái của việc dựa quá nhiều vào hệ thống công nghệ thông tin, cần phi tập trung hóa các trung tâm dữ liệu để ngăn ngừa tội phạm tin học hoặc khủng bố tin học.

Thứ tư, cần định rõ ranh giới giữa không gian tin học mang tính tư nhân và không gian tin học mang tính công cộng để ngăn chặn sự giám sát xã hội của chính quyền. Đây là một điều mà nhiều nhà phê bình thành phố Thông minh thường nói đến. Tránh việc xâm phạm đến quyền riêng tư đã được ghi trong Hiếp pháp nước ta.

Cụ thể hơn có thế hình dung các bước xây dựng thành phố Thông minh như sau:

a)      Lựa chọn một khu vực có hạ tầng tương đối đồng bộ, tương đối hoàn thiện. Việc lựa chọn địa điểm là rất quan trọng. Điều này liên quan tới cơ sở hạ tầng sẵn có nhưng cũng còn một loạt các vấn đề khác phải giải quyết như vốn hay thủ tục. Tôi thiên về lựa chọn một khu vực đã có trong thành phố hơn là một khu vực mới hoàn toàn để phát triển vì có thể tận dụng được vốn xã hội và vốn con người của khu vực. Trong khu vực được lựa chọn chính quyền thành phố tìm ra những lĩnh vực đang có nhu cầu cấp bách cần phải cải thiện trước tiên.

b)      Thông qua các dự án nhỏ, hoạt động như các dự án mẫu (dự án pilot), cần phải khuyến khích sự tham dự của người dân. Sử dụng các dự án này để tạo ra các hiệu ứng lan tỏa với môi trường xung quanh. Tận dụng hiệu quả tương hỗ (syrnegy) giữa các dự án. Thông qua các dự án nhỏ này để tăng cường nhận thức của người dân và chính quyền về thành phố Thông minh. Các dự án nhỏ này nên lồng trong một chiến lược chung về phát triển Thông minh cho cả thành phố.

c)      Nên thiết lập các chính sách riêng cho kế hoạch xây dựng thành phố Thông minh. Chẳng hạn hình thành một kiểu khu vực có nhiều ưu đãi. Các chính sách này nên lồng ghép vào một cái nền chung cho việc đổi mới cơ chế cho thành phố và là bước chuẩn bị cho việc thành phố xây dựng chính quyền đô thị.

Những bước đi trên đòi hỏi cách tiếp cận từ bên dưới lên (bottom-up) trong đó người dân được quyền tiếp cận với nguồn thông tin và được phép tự quyết định những vấn đề thích hợp về phúc lợi xã hội, bao gồm xã hội, văn hóa, và giáo dục.

Nói tóm lại thành phố Hồ Chí Minh cần có cách tiếp cận mềm trong việc xây dựng thành phố Thông minh. Cách tiếp cận mang tính nhân văn này cho các vấn đề của đô thị là đặc điểm không thể thiếu của thành phố Thông minh. Triết lý chung của cách tiếp cận mềm là chúng ta không thể trông chờ công nghệ giải quyết các vấn đề xã hội. Không thể có một kiểu sửa chữa nhanh (quick fix) cho vấn đề vốn rất phức tạp của đô thị. Các bước đi xây dựng thành phố Thông minh cần phải được thực hiện cẩn thận và công phu. Chúng ta bắt đầu với các dự án nhỏ, nơi có cơ sở hạ tầng tương đối tốt, tìm ra các vị trí then chốt có thể kích hoạt được sự phát triển bền vững của toàn bộ thành phố.