ĐỂ TẠO NÊN MỘT TẦM NHÌN HOÀN CHỈNH HƠN CHO TÍNH BỀN VỮNG CỦA KHU VỰC
Nate Berg
Tiêu chuẩn Kiến trúc Xanh LEED đang vượt ngoài khuôn khổ từng công trình cụ thể sang quy mô khu vực lân bang[1]. Với giai đọan thử nghiệm của LEED đối với Phát Triển Khu Vực Lân bang đang được thực thi, những người soạn ra tiêu chuẩn này hi vọng thiết lập một biện pháp mới để thiết lập và đánh giá tính chất bền vững trong thiết kế và phát triển đô thị.
Thời gian gần đây sự quan tâm về môi trường đã và đang tràn ngập ý thức quần chúng, mặt tuyến mới của tính chuẩn mực về chính trị đề cập tới những mối quan tâm này gồm có phim ảnh, truyền hình và các phương tiện thông tin đại chúng ngày càng đề cập đến tính kịch của sự thay đổi khí hậu và suy thoái môi trường. Những năm vừa qua chúng ta đã chứng kiến một sự hồi sinh rộng lớn của phong trào môi trường. Với sự hồi sinh này, một sự bùng nổ trong thị trường Xanh: thực phầm hữu cơ, xe lai (hybrid car[2]), các thiết bị sử dụng năng lượng hiệu quả cùng với nhiều thứ khác.
Thời gian gần đây khái niệm Kiến trúc Xanh cũng đã thâm nhập vào ý thức của quần chúng, phần lớn là nhờ tiêu chuẩn LEED- tức là tiêu chuẩn Thiết kế Hàng đầu về Năng lượng và Môi trường (Leadership in Energy and Environment Design). Hội Đồng Kiến Trúc Xanh Hoa Kỳ thiết lập tiêu chuẩn này vào năm 1988. Hiện có tới hàng ngàn công trình và các dự án trên 40 nước theo đuổi tiêu chuẩn này. Nhưng giờ đây, USGBC (Hội Đồng Kiến Trúc Xanh Hoa Kỳ) đang mở rộng khuôn khổ của tiêu chuẩn, vượt ra ngoài khuôn khổ của từng công trình để xếp hạng và chứng nhận cho toàn bộ khu vực lân bang. LEED cho Phát Triển Khu vực Lân Bang (LEED for Neighborhood Development- hay LEED-ND) thể hiện cố gắng mới này. Hiện tại nó đang ở giai đoạn thử nghiệm mà nhiều người hy vọng nó sẽ được tổ chức chấp thuận hoàn toàn và sẽ nhận được sự tham gia hào hứng của các nhà quy hoạch, nhà thiết kế và nhà phát triển.
Ý tưởng về việc mang tiêu chuẩn Xanh vượt ra ngoài địa hạt kiến trúc để đến với thiết kế và phát triển đô thị đã định hình từ năm 2003 thông qua liên minh giữa USGBC (Hội Đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ), Hội nghị của Chủ Nghĩa Đô thị Mới (the Congress of the New Urbanism) và Hội đồng Bảo vệ Tài nguyên Thiên nhiên (Natural Resources Defense Council)- ba nhóm với những lợi ích và chương trình nghị sự khác nhau nhưng chồng lấn qua nhau. Và sau hơn bốn năm gọt giũa và chỉnh sửa hệ thống này, một nhóm đại diện của mỗi tổ chức gọi là Ủy ban Cốt cán LEED-ND đã xuất bản phiên bản gần cuối cùng của tiêu chuẩn.
Cân bằng những lợi ích
Hơn 200 dự án đã được chấp nhận để đưa vào xem xét cấp chứng chỉ trong giai đoạn thử nghiệm, đây chính là cách thử xem tiêu chuẩn này làm việc thế nào và nó cần cải tiến những gì. Đây cũng chính là thời điểm vừa thú vị vừa hồi hộp cho các tác giả của LEED-ND, những người mất hàng năm trời gọt giũa các chỉ tiêu, và thông qua nhiều buổi gặp đã cố gắng cân bằng những lợi ích vốn mang tính cạnh tranh lẫn nhau của ba tổ chức thành viên.
Những gì mà họ thu được là sự kết hợp tốt giữa các tài liệu của Hội Đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ và những xem xét về sử dụng đất, những hướng dẫn thiết kế đô thị, và những mối quan tâm về phát triển thông minh và môi trường của Hội Đông Bảo vệ Tài nguyên Thiên nhiên. Lăng kính ba lớp này đánh giá các dự án bằng một số các chỉ tiêu bao gồm địa điểm, mật độ xây dựng, việc bảo tồn mặt nước và đất nông nghiệp, mức độ giảm thiểu sự phụ thuộc vào ô tô, khoảng cách gần giữa nhà và nơi làm việc, khả năng đi bộ, mức độ sử dụng năng lượng hiệu quả, và một loạt những chỉ tiêu khác. Về tổng thể LEED-ND có chín tiêu chuẩn bắt buộc và 49 phân hạng mà nhờ vào đó dự án được đánh giá. Những người tham gia thiết lập chỉ tiêu là những người đầu tiên chấp nhận việc nó bao gồm một địa hạt khá rộng. Nhưng theo họ mục đích là tạo ra một cách giải thích toàn diện hơn làm thế nào để tạo ra sự phát triển bền vững cho môi trường.
Doug Farr, chủ tịch sáng lập của Hãng Kiến trúc và Quy hoạch Xanh Farr Associates, đồng thời cũng là chủ tịch của Ủy ban Cốt cán LEED-ND nói: Mang đến sự tiếp cận dễ dàng, nhà ở xã hội[3], sự tham dự của cộng đồng, và những cộng đồng mở[4] tất cả đều có trong LEED-ND, tôi cho rằng đó là sự mở rộng lành mạnh và hợp lý về định nghĩa bền vững.
Farr cho rằng định nghĩa mới này về bền vững được phát triển một cách có chủ ý với một mạng lưới rộng để nhấn mạnh rằng thiết kế đô thị, sử dụng đất và môi trường có sự gắn kết chặt chẽ. Theo đó LEED-ND có thể được xem như một phiên bản cập nhật của sơ đồ Venn nổi tiếng về bền vững trong đó nó chỉ ra những vùng phủ chồng về môi trường, kinh tế và công bằng xã hội.
John Norquist, chủ tịch đồng thời là Giám đốc điều hành của CNU (Hội Nghị Chủ nghĩa Đô thị Mới), và cũng là thành viên của Ủy ban Cốt cán về LEED-ND nói: Những gì mà LEED-ND làm là mang mọi thứ lại với nhau và tạo ra một sự gắn kết trên khắp các chuyên môn hẹp.
Sự tương đương về chức năng với Luật Phân vùng Quy hoạch[5]
Mang tất cả những mối quan tâm lại với nhau là cách tiêu chuẩn có thể hướng dẫn sự phát triển tới một mục đích xác định; nó cũng là một quá trình làm việc cật lực của Ủy ban, nhiều người cảm thấy kết quả thu được là một công thức dùng được cho phát triển đô thị bền vững.
Eliot Allen từ công ty Criterion Planners, một công ty ký hợp đồng với Hội đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ trong việc đánh giá 238 dự án thuộc giai đoạn thử nghiệm cho rằng “Tiêu chuẩn tương đương như chức năng của Luật Phân vùng Quy hoạch, nó chính là mục tiêu Luật phần vùng Quy hoạch nhằm tới để đạt đến chất lượng môi trường và bền vững”.
Vào đầu những năm 2007 Hội đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ kêu gọi các nhà phát triển tham dự giai đoạn thử nghiệm của LEED-ND. Kế hoạch ban đầu là chấp nhận 120 dự án, nhưng có gần 400 dự án bày tỏ mối quan tâm tới giai đoạn thử nghiệm này. Trong số đó, cuối cùng có 238 nộp đơn tham gia. Báo cáo về dự án được gửi đi kèm theo lệ phí dựa trên quy mô dự án, mức lệ phí từ 8000 USD đến 20 000 USD.
Vị trí của các dự án thuộc chương trình thử nghiệm LEED-ND do công ty Criterion Planners lập
(Tiêu đề: LEED cho Phát triển khu vực Lân bang- Các dự án đăng ký thử nghiệm ở Hoa Kỳ, tháng 8 năm 2007)
Các dự án được chấp nhận trong giai đoạn thử nghiệm đại diện cho 39 bang và sáu quốc gia, mặc dù phần lớn các dự án nằm ở Hoa Kỳ, đặc biệt là California. Danh sách của các dự án được chấp thuận trong chương trình thử nghiệm được công bố vào mùa hè năm 2007, và các nhà phát triển của những dự án này được phép đệ trình tài liệu của mình về việc các dự án của họ đã thỏa mãn những điều kiện tiên quyết và tiêu chuẩn của hệ thống đánh giá như thế nào. Hiện tại mới chỉ có một nhóm dự án nộp tài liệu của họ để được duyệt. Nhưng những người nộp đơn khiến cho Hội đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ bận rộn với những câu hỏi và các mối quan tâm làm thế nào để tính toán các thông số và làm thế nào để ứng dụng một vài tiêu chuẩn đánh giá chung cho các khía cạnh đặc biệt của dự án của họ.
Những bài học từ hệ thống mới
Giám đốc của LEED-ND tại Hội đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ Jennifer Henry cho biết họ nhận được từ 80 đến 100 câu hỏi một tuần từ những người nộp đơn. Cô cho rằng, đây thực sự là đầu vào quý giá, loại câu hỏi đã định hình tiêu chuẩn mà sau này sẽ được giới thiệu tại phần kết luận của giai đoạn thử nghiệm vào năm 2009. Kinh nghiệm của Hội đồng Kiến trúc Xanh Hoa Kỳ với hệ thống đã được thiết lập LEED cho công trình cho phép những người tạo nên LEED-ND tránh được những sai lầm chủ yếu về mặt tổ chức. Nhưng điều đó cũng không có nghĩa là không có rào cản và những trở ngại từ này đến năm 2009
Henry nói về LEED dành cho công trình “Nó là hệ thống đánh giá đã trưởng thành. Còn chúng tôi mới chỉ là trẻ vị thành niên”.
Khi ý tưởng ban đầu về hệ thống đánh giá này đang được ấp ủ, cả đại diện của USGBC, CNU và NRDC đều biểt rằng một số lợi ích của họ phải bị loại bỏ. Farr nhớ lại những thành viên của ủy ban: họ là những người chơi tốt với 15 người- nhưng phối hợp tốt với nhau không có nghĩa là họ hiệp đồng với nhau.
Giám đốc của Chương trình Tăng trưởng Thông minh NRDC đồng thời là phó giám đốc của Ủy Ban Cốt cán LEED-ND Kaid Benfield nói: Đã có những thỏa hiệp. Theo Farr, ví dụ thảo ra các tiêu chí tiên quyết cần thiết cho việc cấp chứng chỉ hóa ra là một trong những điểm mâu thuẫn nhất. Các điều kiện tiên quyết như là vị trí của dự án và mật độ tối thiểu phục vụ hoặc không gian mở hoặc không gian trong nhà để cấp chứng chỉ. Theo đó làm cho đúng là quan trọng nhưng không hề dễ.
Henry nói về bản chất rõ ràng của các điều kiện tiên quyết “Điều thực sự quan trọng đối với những người ủng hộ Tăng trưởng Thông minh là không cho phép mỗi địa điểm tồi được cấp chứng nhận, bởi vì nếu thê, nó không còn là hệ thống đánh giá dành cho tăng trưởng thông minh nữa. Mặt khác, bạn lại có những nhà quy hoạch và những người thực hành muốn cải biến quy hoạch của mình bất kể địa điểm là như thế nào”.
Nhưng ngưỡng giới hạn phải được đặt ra ở một nơi nào đó, còn các thành viên ủy ban tự tin rằng những gì họ viết sẽ khuyến khích kiểu phát triển đô thị mà họ coi là cần thiết cho một tương lai bền vững. Cho đến khi nào các tài liệu của dự án được gửi tới, thật khó biết các tác giả của tiêu chuẩn đã hoàn thành công việc tốt cỡ nào.
Benfield nói “Một trong những điều mà chúng tôi có thể học từ chương trình thử nghiệm đang được tiến hành là các quyết định chúng tôi thực hiện diễn ra thế nào trong thế giới thực. Chúng tôi có thể biết được rằng chúng tôi có một tiêu chuân được thiết kế để bảo vệ điều nào đó có một hệ quả không lường như thế nào đó khiến cho một nơi nào đó gặp khó khăn. Nếu chúng tôi có một tiêu chuẩn về thoát nước mưa khiến nó trở nên khó trong việc xây dựng mật độ lớn tại trung tâm thành phố thì chúng tôi phải định giá lại cả hai lợi ích trên.
Các kết quả khích lệ
Viết một tiêu chuẩn chỉ cho phép các dự án tốt nhất đạt được chứng chỉ yêu cầu nó phải thật cụ thể. Chính cái tiêu điểm hẹp này là một quá trình đấu tranh đối với một vài thành viên ủy ban.
Ông Farr cho biết “Tiêu chuẩn quá hẹp là kẻ thù của việc tạo ra một nơi tốt đẹp. Một trong những kinh nghiệm mới trong những năm gần đây là những nhà quy hoạch phải chịu đựng với ý tưởng rằng tiêu chuẩn môi trường mới có thể quá hẹp- một vài điều được tạo ra không có chủ đích như vậy- đã khiến việc tạo ra những khu vực đô thị đi bộ được trở thành khó khăn.
Dựa trên báo cáo mới đây của Allen và công ty Criterion Planners về nhóm các dự án đầu tiên thuộc về giai đoạn thử nghiệm, một loạt đa dạng những kiểu dự án, quy mô và địa điểm đã có mặt, hầu hết dường như thuộc về định nghĩa truyền thống của “Tăng trưởng Thông minh”. Đây là những kết quả đáng khích lệ đối với ủy ban.
Ông Benfield nói “Chúng được đặt hầu như tuyệt đối ở những khu vực đô thị, những nơi dễ dàng tiếp cận giao thông công cộng, và điều đó nói với tôi rằng chúng ta đã và đang thu hút chính xác những loại địa điểm mà chúng tôi muốn khuyến khích”.
Theo ông Allen, phần lớn các dự án được đặt tại những vùng đô thị, nơi chúng đã có một mật độ xây dựng trung bình, thường là gấp đôi mức trung bình toàn quốc. Đây là tin tức tốt lành cho mỗi tổ chức thành viên.
Ông Norquist nói “Khi kiểu phát triển trở thành mật độ dày hơn sẽ thực sự làm cho điều kiện sống của mọi người tốt hơn lên. Tôi luôn luôn nhắc đến phương thuốc tiện dụng cho sự thật không tiện dụng”.
Quan điểm của nhà phát triển
Một trong những dự án thuộc giai đoạn thử nghiệm là Stapleton, một dự án sử dụng đất hỗn hợp (mixed use), thuộc Chủ nghĩa Đô thị Mới được xây dựng ở thành phố Denver, bang Colorado. Dự án được tiếp thị như một dự án không hoàn toàn ở trung tâm thành phố và cũng không phải ở ngoại vi, đích nhắm đến là những người trẻ tuổi có nghề nghiệp ổn định muốn sống gần nơi làm việc ở trung tâm Denver, khi đó họ không phải mất hàng giờ di chuyển đến nơi làm việc và lại còn có thể đi bộ từ nhà đến công viên hoặc cửa hàng gần đó. Melissa Knott là giám đốc của Công ty phát triển bất động sản Forest City chuyên về phát triển bền vững cho dự án Stapleton, bà coi dự án như một ví dụ hoàn hảo những gì mà LEED-ND đang cố gắng thực hiện.
Bà Knott cho biết: Đây được coi như một cộng đồng phát triển bền vững. Nó có tất cả mọi ý tưởng: bền vững, nhà ở xã hội, giáo dục và công nghệ. Tất cả những mảnh khác nhau này. Đối với chúng tôi chẳng phải suy tính gì khi tham gia vào chương trình thử nghiệm này.
Toàn cảnh dự án Stapleton, với trung tâm
Stapleton là một trong những dự án lớn đệ trình để được cấp chứng chỉ. Đây chính là mối quan tâm của Knott, bà lo lắng về quy mô lớn của dự án bao gồm nhiều phần và các khía cạnh nhỏ hơn mà một vài vấn đề nhỏ có thể làm cho dự án bị chệch khỏi được cấp chứng chỉ. Nhưng bà cũng hy vọng rằng những bài học học được từ Stapleton trong giai đọan thử nghiệm sẽ giúp chỉnh sửa tiêu chuẩn để đánh giá tốt hơn nhửng dự án lớn.
Giá và những nguy hiểm tiềm ẩn
Làm cho hệ thống tốt hơn từ bên trong là mục đích chính của gia đoạn thử nghiệm cho USGBC. Nhưng bên ngòai hệ thống đã có những lo ngại rằng hệ thống có thể hóa ra là không bền vững như nó định hướng tới. Perter Gordon là nhà kinh tế học đô thị và giáo sư tại trường Đại Học Nam California. Ông lo ngại rằng nhấn mạnh quá nhiều vào sự phát triển bền vững của đô thị sẽ có những hệ quả bất lợi không lường trước.
Ông Gordon nói “Vẫn có giá phải trả cho sự phát triển bền vững và tăng trưởng thông minh. Bạn có thể có những điêu đó, nhưng tôi muốn mọi người biết được cái giá đó. Và tôi nghĩ giá phải trả bây giờ thuộc về nhà ở xã hội và tôi muốn mọi người biết được con số”.
Gordon nói tiếp: Nếu vấn đề là sự thay đổi khí hậu hãy theo đuổi giải pháp đánh thuế vào khí thải carbon[6]. Nếu anh dùng giải pháp đánh thuế carbon, thì dù muốn hay không sẽ có mười ngàn chương trình nhỏ độc lập gánh chịu những chi phí tiềm ẩn. Bằng cách đánh thuế carbon, chi phí là rõ ràng. Nhưng theo quan điểm của tôi, khi giá cả là tiềm ẩn những chương trình như vậy là thuốc độc.
Chi phí của một dự án LEED-ND hầu như sẽ do khách hàng gánh chịu, chẳng hạn như lệ phí cấp chứng chỉ, tư vấn thiết kế và vật liệu cho kiến trúc Xanh thường không hề rẻ. Nhưng những người thuộc phe LEED-ND ít lo lắng về việc hệ thống làm việc thế nào hơn là điều gì sẽ xảy ra nếu nó trở nên quá thành công. Farr và những người khác đã chỉ ra rằng tiêu chuẩn LEED-ND hầu như sẽ có khẳ năng trở thành bộ luật hướng dấn các thành phố và các thị trấn trên con đường phát triển Xanh. Theo đuổi tiêu chuẩn xa hơn nữa giống như phê chuẩn một đạo luật, điều đó khiến nhiều người không thoải mái.
Ông Norquist nói: Đó có thể là vấn đề bởi vì bất kỳ sai lầm nào trong hệ thống LEED - mà luôn luôn có sai lầm trong những việc như thế này, đó là nguyên nhân vì sao họ cứ phải rà soát đi rà soát lại, rồi rà soát đi rà soát lại- và họ có thể viết nó như những đạo luật. Nhưng nếu họ sai lầm để thay đổi sẽ khó khăn hơn.
Bà Knott cũng hiểu rằng các tác động tiêu cực của việc biến hệ thống này thành bắt buộc và kêu gọi các nhà phát triển và các quan chức tránh việc gắn kết một cách mù quáng hệ thống với việc cấp chứng chỉ. Bà nói tiếp: Hệ thống cung cấp các ý tưởng tốt và hướng dẫn cho nhà phát triển, nhưng dựa trên nó để vạch kế hoạch là một sai lầm.
BàKnott cho biết: Sẽ là vấn đề nếu anh cần một danh sách (checklist) giúp mình đưa ra kế hoạch phát triển. Đó không phải là cách làm quy hoạch. Tùy thuộc vào hoàn cảnh của dự án, tôi cho rằng tiêu chuẩn là những quyết định được kỳ vọng làm tốt hơn.
Nhận biết bản chất cụ thể tùy thuộc vào từng dự án của quy hoạch. LEED-ND tách biệt những dự án nộp đơn thành ba nhóm dựa trên tình trạng của quá trình phát triển: giai đọan quy hoạch sơ bộ trước khi bất kỳ giấy phép hoặc quyền xây dựng nào được cấp, giai đoạn sau khi chấp thuận khi quá trình xây dựng đã bắt đầu và giai đoạn hoàn thành hoặc gần hoàn thành dự án. Ví dụ, dự án Stapleton của Knott thuộc nhóm hai. phần lớn các dự án trong chương trình thử nghiệm thuộc về giai đoạn một, nhiều người liên quan đến LEED-ND coi đó như là một điều tích cực.
Ông Allen cho rằng: Mọi người muốn thấy hệ thống có thể có ảnh hưởng tích cực tới công việc của nhà thiết kế và quy hoạch, họ là những người thấy được rằng trong giai đoạn quy hoạch cần cho phép tiêu chuẩn LEED-ND trở thành một phần của quá trình thiết kế, chứ không phải chỉ là những biện pháp ứng phó với dữ kiện.
Khi càng có nhiều hồ sơ được nộp cho USGBC, hệ tiêu chuẩn LEED-ND không nghi ngờ gì nữa sẽ tiến hóa. Người ta kỳ vọng những chứng chỉ LEED-ND đầu tiên sẽ được trao trong vòng hai tháng tới. Khi chúng được cấp thì một phiên bản hoàn thiện hơn của khái niệm đa chiều về đô thị bền vững sẽ bắt đầu được phát triển.
[1] Neighborhood: khu vực lân bang là một khu vực có đường biên rõ rệt và có tính chất riêng biệt có thể phân biệt so với các khu vực khác. Cư dân trong khu vực lân bang thường có ý thức rõ rệt về nơi mình ở. Trong các tài liệu quy hoạch ở ta thường dịch là khu vực láng giềng hoặc khu ở (chú thích của người dịch-ND).
[2] Hybrid car: xe lai, là loại xe sử dụng nhiên liệu hỗn hợp như xăng-điện, hoặc xăng-cồn.
[3] Affordable house: nhà ở xã hội hoặc nhà ở cho người thu nhập thấp.
[4] Open communities: những cộng đồng mở là những cộng đồng dễ dàng tiếp nhận người có thu nhập thấp, người thiểu số và người khuyết tật.
[5] Zoning Ordinance: Luật phân vùng Quy hoạch, là luật quy định cụ thể môi trường hình thể xây dựng. Luật quy định rõ ràng khoảng lùi, kiểu cách tòa nhà, mật độ xây dựng công trình và rất nhiều những yếu tố khác liên quan đến môi trường xây dựng. Theo một khía cạnh nào đó nó gần như Điều lệ quản lý đô thị ở một số thành phố nước ta nhưng trước hết nó là Luật, nên tính chất pháp lý rất cao đồng thời lại quy định rất cụ thể từng yếu tố của môi trường xây dựng (ND).
[6] Carbon tax: đánh thuế vào khí thải carbon (ND).
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét