Chủ Nhật, 25 tháng 3, 2012

Những khái niệm tương phản về sự Hài hòa trong kiến trúc:Cuộc tranh luận năm 1982 giữa Christopher Alexander và Peter Eisenman

Nguyễn Hồng Ngọc dịch

Bạn đọc thân mến, dưới đây là bản dịch cuộc tranh luận giữa Christopher Alexander và Peter Eisenman tại đại học Havard năm 1982- một trong những cuộc tranh luận nổi tiếng nhất trong kiến trúc thế kỷ 20. Qua đây chúng ta có thể thấy hai quan niệm về thế giới và về kiến trúc hoàn toàn trái ngược nhau.

Cuộc bàn thảo ban đầu của “Những khoa học mới” về Sự phức hợp có tổ chức trong kiến trúc

GIỚI THIỆU CUỘC TRANH LUẬN CỦA TỔNG BIÊN TẬP

Lời giới thiệu của các tổng biên tập [tạp chí mạng Katarxis3[1]]

Buổi tranh luận huyền thoại này diễn ra tại Khoa Sau đại học về Thiết kế, Đại học Harvard vào ngày 17 tháng mười một năm 1982. Không lâu trước đó, Alexander đã có buổi nói chuyện về Bản chất của Trật tự[2], sau này trở thành chủ đề của bộ tác phẩm đồ sộ về triết học kiến trúc. Phiên bản gốc mà ông công bố ít hơn một nửa của cuốn cuối cùng trong bộ bốn cuốn, nhưng ý tưởng căn bản của bộ sách này đã được hình thành từ dạo ấy.

Trước buổi tranh luận Eisenman đã nghe băng ghi âm buổi nói chuyện của Alexander- một trong những buổi nói chuyện về tư tưởng của Bản chất của Trật tự. Những gì theo sau chỉ là một phần được định hình bởi ý tưởng đó. Những gì xảy ra sau đó có thể xem như thể hiện một hoàn cảnh lịch sử: Alexander trình bày tư tưởng của mình cho một bước ngoặt mới trong kiến trúc [ND- nguyên văn The New Paradigm in Architecture] cùng lúc đó Eisenman trình bày tư tưởng đối lập tuyệt đối, một tuyên bố giải kết cấu cho Bước ngoặt như vậy.

Tầm quan trọng của cuộc tranh luận được công nhận rộng rãi. Hai mươi năm sau, Khoa Cao học về Thiết kế của Havard tái xuất bản cuộc tranh luận này kèm theo ba tài liệu có ảnh hưởng lớn thuộc giai đoạn sau 1969: một bài viết của Alexander Tzonis về “Hồi kết cho ý thức hệ trong kiến trúc”, một đoạn trích từ hội thảo năm 1994 về vấn đề “Phi tự nhiên hóa lối sống thị thành” và cuộc tranh luận gần thời điểm đó về đô thị học giữa Rem Koolhaas và Andres Duany. Một vài người có thể đã nghe về cuộc tao ngộ [chiến] bởi vì Alexander nói với Eisenman đang “chửi cha thế giới[3]” trong một diễn đàn công khai. Nhưng nếu đó là điều duy nhất mà thiên hạ biết về cuộc tranh luận này, thì thiên hạ vẫn chưa chuẩn bị sắn sàng cho âm hưởng tốt đẹp về bản chất của hầu hết buổi tranh luận.


LUẬN CHIẾN:

“Những khái niệm tương phải về sự hài hoà trong kiến trúc”

Xuất bản lần đầu trong tạp chí Hoa Sen Quốc tế 40 (1983), trang 60-68.

In lại trong tạp chí Studio Works 7 (Đại học Harvard, Trường Cao học thiết kế), Princeton Architectural Press (2000), trang 50-57.

Peter Eisenman: Tôi gặp Christopher Alexander lần đầu tiên mới chỉ cách đây hai phút, nhưng tôi cảm giác rằng tôi biết ông được một thời gian dài. Tôi đột nhiên cảm giác rằng chúng tôi được đặt trong một bầu không khí của rạp xiếc, nơi mối quan hệ thù địch mà chúng tôi có thể có- thực tế là đã có- có thể bùng nổ một cách không kiểm soát. Tôi không biết ai là người Thiên chúa giáo và ai là con sư tử, nhưng tôi luôn lo lắng trong một hoàn cảnh như thế này. Tôi đoán thật là đạo đức giả về phần tôi khi cho rằng với Chris Alexander một cái gì đó khác hơn là khả năng trình diễn là có thể chấp nhận được.

Trở lại năm 1959, tôi đang làm việc tại thành phố Cambridge (Mỹ) cho công ty Ben Thompson và các kiến trúc sư cộng sự [một công ty của Gropius]. Tôi tin Chris Alexander lúc đó đang ở Harvard. Sau đó tôi đến thành phố Cambridge (Anh), một lần nữa không biết rằng ông đã học ở đây. Ông học toán tại Cambridge và rồi chuyến sang kiến trúc. Còn tôi ở đó không vì lý do cụ thể nào, ngoại trừ rằng Michael McKinnell bảo tôi rằng tôi còn chưa được khai sáng và tôi nên đến Anh để hầu trở nên thông tuệ hơn.

Christopher Alexander: Tôi rất mừng rằng ông tình nguyện cung cấp thông tin đó. Nó làm rõ nhiều điều

Khán giả: (Cười)

PE: Dù thế nào đi nữa, Sandy [Colin St, John] Wilson, người lúc đó là đồng nghiệp của tôi tại Cambridge và bây giờ là giáo sư tại Trường Kiến trúc của ĐH Cambridge, đưa tôi một bản thảo và ông ấy nói rằng tôi nên đọc. Đó là luận án tiến sĩ của Alexander, sau này trở thành nội dung cốt yếu của quyển sách đầu tay của Chris “Ghi nhận về sự tổng hợp của hình thức”. Văn bản làm tôi nổi giận, điều đó khiến bản thân tôi muốn tôi phải hoàn thành luận văn Tiến sĩ của mình. Luận văn của tôi có tên gọi là “Cơ sở chính thống của Kiến trúc hiện đại” đó là một nỗ lực trong việc phản bác một cách biện chứng những lập luận trong sách của ông. Christopher xuất bản được sách, còn luận án của tôi thì quá sơ khai đến nỗi tôi không bao giờ có ý nghĩ cho xuất bản nó.

Dù thế nào đi nữa thì hôm nay tôi nghĩ chúng tôi phải giải quyết một vài vấn đề của tôi đối với quyển sách của ông ấy. Nhưng rồi tôi nghe phần ghi âm bài giảng của ông tối hôm qua, và một lần nữa tôi thấy mình trong một hoàn cảnh tương tự trước đó. Christopher Alexander, người không hoàn toàn đáng sợ như tôi tưởng—ông ấy có vẻ là người rất dễ mến—một lần nữa trình bày một luận điểm mà tôi thấy cần phải phản bác. Bởi lẽ tôi chưa bao giờ gặp ông ấy trước cơ hội này, chủ đề này không thể mang tính cá nhân. Nó liên quan tới tư tưởng của ông ấy

Chris, ông nói rằng chúng ta cần phải thay đổi vũ trụ luận[4] của mình, rằng đó là một vũ trụ luận lớn lên từ nền vật lý và khoa học của quá khứ và nó là theo một nghĩa nào đó đã có 300 năm tuổi. Tôi có thể đồng ý với mọi từ mà ông nói. Ông nói rằng chỉ có một số trật tự nhất định có thể được hiểu, dưới nhãn quan của vũ trụ luận đó. Ông nói vê trật tự của của một cái máy bán nước Coke tự động là khả dĩ cho chúng ta bởi vì quan niệm nguyên nhân và cơ giới của chúng ta về thế giới. Rồi sau đó ông mang chủ đề về trật tự của một bản giao hưởng của Mozart là không khả dĩ cho chúng ta. Chẳng lẽ ông không nghĩ rằng các hoạt động của những nhà “Cấu trúc luận” người Pháp là một cố gắng tìm ra trật tự của những thứ đối nghịch với trật tự mang tính cơ giới, hoặc là tìm ra bản thể luận của những thứ đối nghịch với nhận thức luận của mọi vật, có nghĩa là tới cấu trúc bên trong của sự vật. Thể loại khảo cứu triết học này đã là một phần của truyền thống tư tưởng Pháp cho đến 20 năm gần đây. Chẳng lẽ ông không nghĩ rằng đó là một thứ gì giống như những gì mà ông đang nói tới hay sao?

CA: Tôi không biết về những người mà ông đang nói tới

PE: Tôi đang nói về những người như Roland Barthes, Michel Foucautl, Jacques Derrida.

CA: Thế họ nói gì?

PE: Họ nói rằng có những cấu trúc, trong mọi vật giống như một bản giao hưởng của Mozart hoặc là một tác phẩm văn học, chúng ta có thể vượt qua ngoài chức năng của một bản giao hưởng hoặc chức năng của một tác phẩm văn học như là cung cấp một câu chuyện về kiến thức, chúng ta có thể vượt qua ngoài những chức năng kể trên để nói về cái cấu trúc sâu thẳm hoặc trật tự của những điều trên. Và cái trật tự này chẳng liên quan gì nhiều đến cái trật tự cơ giới máy móc mang tính phả hệ và mang tính quyết định luận của 300 năm qua. Thay vì đó nó dựa trên một giải pháp lựa chọn cho các giá trị phương Tây như là được xác định bởi siêu hình. Trật tự này đề xuất, không phải là hoàn toàn đối lập với tư cách là một quan điểm thay thế, rằng các cấu trúc không phải mang tinh biện chứng về mặt bản chất mà thay vì đó chúng được tạo nên bởi các sự khác biệt.

Tôi rất có cảm tình với những gì mà ông nói trong buổi nói chuyện của ông. Thực tế là tôi cho rằng trong vòng 10 hoặc 15 năm vừa qua của đời mình tôi đã tham gia vào cùng một kiểu công việc như thế. Bài tiểu luận hậu công năng của tôi trong tạp chí Đối lập 6 đề xuất một khía cạnh khác của kiên trúc bên ngoài công năng.

CA: Tôi không rõ tôi có hiểu những gì mà ông đang dẫn dắt không. Hãy xem thử nhé? Một trong những người là đồng nghiệp của tôi, tôi nghĩ vậy, cũng tán thành quan điểm của ông theo một cách nào đó. Thái độ của anh ta phản ảnh một trường phái tư duy đã và đang phát triển—gọi là Hậu hiện đại hay là cái gì đại loại như thế. Dù sao thì, đó là một trường phái tư duy, một nhóm các lý thuyết gia nghiêm túc bắt đầu nói về kiến trúc theo một cách hoàn toàn mới trong vòng mười năm qua. Và ông đồng nghiệp của tôi nói với tôi, hết lần này đến lần khác đại loại như thế này: “Chris à, về căn bản, bọn họ nói chính xác những điều mà ông đang nói. Tại sao ông cứ phi ngựa một mình và làm bộ như ông là một người đưa tin đơn độc khi mà thực chất mà mọi người đang nói cùng những điều với ông”.

Nhưng những gì mà những người Hậu hiện đại và Cấu trúc chủ nghĩa đó nói thì hoàn toàn không phải là những gì mà tôi nói tối hôm qua. Dĩ nhiên tôi nghĩ có những người rất nghiêm túc và muốn thay đổi nhiều thứ với quan niệm mang tính đặc quyền của mình về kiến trúc mà họ có trong đầu. Nhưng lời nói rất, rất rẻ rúng. Còn một ai đó có thể tham gia trong một cuộc thảo luận mang tính trí tuệ, theo hướng hữu, tả, hay trung dung và ông có thể đi theo hướng này hay hướng khác. Còn tôi, tôi nhìn vào các công trình với mục đích đi tới từ quan niệm tương tự quan niệm mà tôi đã biểu hiện, và là điều chủ chốt mà tôi nhận ra, đó là dù lời nói có là gì đí nữa—luận điểm mang tính trí tuệ đằng sau sự vật—công tình thực chất có thể hoàn toàn khác. Khác một cách đối nghịch,. Hoàn toàn theo những kiểu khác.

Thực ra, tôi thâm chí không biết các công trình đó liên quan tới gì, nhưng tôi biết rằng nó không liên quan tới cảm xúc. Và theo nghĩa đó, những công trình này rất giống với một loạt những công trình làm xa lạ đã có mặt từ những năm 1930. Tất cả tôi có thể thấy là: Thứ nhất, ngôn ngữ mới và rất bóng bẩy; thứ hai, có sự tham chiếu mơ hồ về lịch sử kiến trúc, nhưng lại chuyển thể thành các ngón nghề xảo trá và tạo nên kiểu cách cổ. Vì vậy trò chơi của các nhà Cấu trúc hoặc Hậu hiện đại theo tôi không phải là gì khác ngoài chủ nghĩa trí thức với rất ít những gì liên quan tới kiến trúc. Vốn phụ thuộc, như nó luôn luôn vào cảm xúc.

PE: Hượm đã. Tôi ước là chúng ta có một số tấm hình ở đây. Tôi không muốn gây nên sự chia rẽ giữa một bên là một ngài trí thức miền Đông [Hoa Kỳ] với một bên là anh chàng vui tính Cali. Ông không thể yêu cầu mọi người như là ông làm hồi tối qua tin tưởng ông bởi vì ông đã có 25 năm hoạt động trí thức – mà tôi đã theo dõi rất sát sao và với nhiều sự phấn khích trí tuệ -- rồi sau đó ông lại nói “Tôi là nhà phù thuỷ xứ Cali”. Vậy nên tôi muốn thoát ra khỏi loại tranh biếm hoạ đó bởi vì chúng ta sẽ chẳng đi đến đâu với chúng. Đó là điều thứ nhất.

Điều thứ hai: đối với việc ông giả lơ với những ý tưởng đang hiện diện, không làm cho tôi trở thành trí thức hơn ông hoặc ngược lại; nó có nghĩa là ông đang quan tâm tới vũ trụ luận của ông. Và tôi quan tâm tới vũ trụ luận của tôi. Như vậy là sự lãng phí. Tôi không đến đây để chơi trò “ông có biết” và rồi lo lắng về những chuyện như vậy. Tôi quan tâm tới cái toàn thể vì bản thân chúng. Trong vũ trụ luận của Jung, ông có thể thuộc về dạng cảm xúc còn tôi thuộc về dạng tư duy. Và tôi sẽ không bao giờ có thể đạt đến dạng cảm xúc mà ông có và ngược lại. Chúng ta sống với những thái cực cực kỳ khác biệt. Vậy nên tôi không muốn liến quan đến cái trò chơi đó, bởi vì ông sẽ luôn luôn thắng. Vậy sao chúng ta không bắt đầu lại.

CA: Được đấy. Vòng đấu thứ nhất như vậy là ổn.

PE: Tôi muốn ra khỏi võ đài và thử lại một lần nữa. Tôi đã tới [võ đài] từ một hướng sai. Chắc chắn là tôi đã trở thành con sư tử và ông là người Thiên Chúa, mặc dù tôi luôn luôn muốn trở thành người Thiên Chúa.

CA: Tôi rất tôn trọng cái cách hấp dẫn mà ông mang vào [cho cuộc tranh luận này] một tí khẩu vị tươi tắn. Thực ra liên quan đến những gì mà ông vừa nói vài giây trước đây, tôi thấy cần phải nói thêm về dạng cảm xúc và dạng tư duy. Tôi biết một ít về sự phân loại của Jung. Vấn đề chúng ta được cấu thành khác nhau có lẽ là một sự kiện không thể tranh cãi. Nhưng bằng một cách nào đó, phần thiết yếu nhất cho vấn đề là, đối với tôi, nội dung chủ chốt của cuộc tranh luận về kiến trúc phải dẫn đến. Nếu ông nói: “Ok, ông thuộc dạng cảm xúc, còn tôi thuộc dạng tư duy, nên đừng có bàn gì nữa vì chúng ta sẽ luôn luôn ở những hướng khác biệt”. Thế thì kiểu biện luận này sẽ loại khỏi cuộc thảo luận này những gì tôi cảm thấy là tuyệt đối thuộc về tinh thần và nội dung của vấn đề khi đụng phải chuyện xây dựng. Giờ tôi không muốn phủ nhận hoàn toàn rằng tất cả những gì mà ông nói là về tính cách cá nhân. Nhưng tôi thực sự không thể nhận thức một thái độ thích hợp về phía công trình kiến trúc theo cách một nghệ sĩ hay một nhà xây dựng, hoặc theo bất kỳ cách nào khác nếu như cuối cùng không giải quyết sự việc là công trình kiến trúc nằm trong địa hạt của cảm xúc. Vì vậy khi ông nói “Hãy thử nhìn xem, ông thuộc loại đó, còn tôi thuộc loại này, hãy thống nhất rằng chúng ta sẽ không nói về dạng này hoặc dạng khác” Vậy ẩn ý là gì? Có phải ẩn ý là ông cho rằng cảm xúc không liên quan đến công trình kiến trúc? Có lẽ ông có thể trả lời điều này.

PE: Dĩ nhiên, nếu ông thuộc loại cảm xúc, ông sẽ nghĩ rằng cảm xúc là thiết yếu cho mọi chuyện, còn tôi không thể nghĩ theo kiểu tư duy rằng tư tưởng là bản chất của sự vật. Nó là một thứ mà tôi có thể buông bỏ. Chúng ta đều có một thứ hình bóng và nếu hình bóng của tôi là cảm xúc tôi sẽ chấp nhận rằng ông thuộc kiểu đó. Tôi yêu cấu ông chấp nhận tôi theo kiểu mà tôi là thay vì làm ngơ những gì tôi nói như là không phải bản chất của vấn đề. Đối với ông, cảm xúc là vấn đề sinh tử cúa sự vật bởi vì đó là cách duy nhất mà ông hình dung ra thế giới. Tôi không thể hình dung theo cách của ông bởi lẽ tôi sẽ không phải là tôi, còn ông thì chắc không muốn tôi như vậy.

CA: Tôi không chắc lắm về chuyện đó.

PE: Không phải là tôi ưa trở thành chuyên chế đâu nhé. Hãy xem thử chúng ta có thể bàn thảo về các vấn đề bản chất không. Tất cả những gì tôi đang nói là: đừng bỏ qua mọi người khi họ không thể tiếp cận tư tưởng thông qua cảm xúc. Ít nhất 50% mọi người ở đây không thể làm như vậy.

CA: Ông nói với tôi là ở mức độ cá nhân và tôn trọng nhau giữa người với người, hãy để mỗi người trong chúng ta nhận ra rằng chúng ta khác nhau về quan niệm đối với thế giới, và hãy đừng có trộn lẫn chúng lại với vấn đề trung tâm, vấn đề thuộc về bản chất. Có phải đó là điều mà ông đang mời mọc tôi không?

PE: Đó là điều mà tôi đang hy vọng.

CA: Tôi sẽ tạm dừng câu chuyện đó lại, nếu như ông đồng ý. Tôi hoàn toàn hiểu những gì mà ông quan tâm, và tôi hoàn toàn thoải mái với sự tôn trọng quan điểm của người khác, bởi lẽ chúng ta đều có quan niệm khác nhau và những thứ như đại loại như thế. Vấn đề là chún ta cũng phải đương đầu với một vấn đề mà tôi tin một cách trí tuệ là vấn đề trung tâm. Nói một cách trí tuệ, chứ không phải từ quan điểm cảm xúc. Thật là rất rất khó cho tôi khi không được đề cập đến vấn đề này bởi lẽ nếu tôi nói về nó với ông ở một mức độ nào đó, tôi sẽ không bao giờ biết là ông đang thực sự nói về vấn đề gì. Vì vậy, nếu ông cho phép, tôi muốn đi tới vấn đê này và xem thử chúng ta có thể đi đến đâu. Ông thấy đấy, cuộc tranh luận đang diễn ra và cũng có sự bất đồng—mà tôi tin thuộc về bản chất. Tôi không biết chắc liệu chúng ta có tiếp cận theo cùng một cách hay không. Đó là tại sao tôi muốn kiểm tra một số ví dụ, về các công trình. Bây giờ, tôi sẽ lấy một công trình, ví dụ nhà thờ Chartres. Chúng ta có lẽ sẽ đồng ý rằng đó là một tòa nhà tuyệt vời.













Hinh 1: Nhà thờ Charles [lưu ý những hình ảnh này chỉ giúp bạn đọc dễ hình dung hơn, chứ trong cuộc tranh luận đó Alexander và Eisenman không có hình ảnh để sử dụng]

PE: Thực ra là chúng ta bất đồng, tôi nghĩ đó là một tòa nhà khá chán. Đối với tôi, nhà thờ Chartres là một nhà thờ kém hấp dẫn nhất. Thực chất là tôi đã đến Chartres một số lần và dùng bữa tại nhà hàng đối diện—có cả món rượu vang Mersault năm 1934 rất tuyệt—tôi không bao giờ đi vào bên trong nhà thờ. Nhà thờ là một thứ “done en passant”. Một khi bạn đã thấy một nhà thờ Gothic, bạn cũng thấy hết các nhà thờ khác.

CA: Vậy sao, thế hãy chọn một công trình mà ông thích. Chọn lấy một đi.

PE: Hãy chọn một công trình mà chúng ta có thể đồng ý—Công trình Palazzo Chiericati của Palladio. Đối với tôi, một trong những thứ khẳng định giá trị của nó theo một cách không thể tin nổi là chính bởi vì nó mang nhiều tính trí tuệ và ít cảm xúc. Nó làm tôi cảm thấy lớn lao trong trí tuệ, chứ không phải trong xúc cảm. Những thứ làm tôi vươn cao trong xúc cảm là những thứ đáng ngờ, bởi vì đó là vấn đề tâm lý của tôi. Vì thế tôi giữ nó trong trí tuệ của mình, bởi vì tôi cảm thấy hạnh phúc vì điều đó.










Hình 2: Pallazzo Chỉeicati của Palladio

Như ông thây đó, cả Mies [chỉ Mies Van de Rohe] và Chiericati luôn luôn tuyệt vời hơn Moore và Chiericati, bởi vì Moore chỉ là kẻ bắt chước. Chúng ta đồng ý về điều đó. Nhưng Mies và Chiericati là một ví dụ rất thú vị và tôi tìm thấy điều đó trong công trình của Palladio—đó là sự làm ô nhiễm cái toàn thể-- cũng như trong Mies. Tôi cũng tìm thấy cái lặp xen kẽ như là sự đối nghịch với sự lặp đơn giản. Và ông nói những điều rất giống như những điều gần gũi với con tim tôi. Tôi rất quan tâm tới luận điểm mà ông trình bày trong bài giảng của ông. Không chỉ ở việc các thành phần lặp lại, và cả không gian giữa chúng. Tôi rất quan tâm đến không gian giữa chúng. Đó là nơi mà chúng ta sẽ cùng đi tới. Bây giờ không gian giữa chúng không phải là một phần của sự thông nhất giản đơn, của cái toàn thể, toàn thiện. nó là một thứ mô thức khác.

Đây không phải là mô thức của cái đơn điệu hoặc cái toàn thể; nó là một mô thức của những sự khác biệt. Nó là một mô thức vượt quá cái toàn thể và làm hư hỏng nó. Nếu ông nói A/B A/B đó là sự lặp xen kẽ của toàn bộ bên ngoài quy luật cổ điển, vốn cố gắng lấy A và B và mang chúng và sự đối xứng—như là trong B/A/A/B. Nói một cách khác, có ba cái B với một trung tâm và hai cái A như là phần phụ trong bản giao hưởng. Khi bạn có A/B/A/B bạn có các cặp xen kẽ mà không có một trung tâm nào, dù để bao bọc hay làm thành cấu trúc phả hệ. A/B/A/B/A là đầy đủ, còn A/B/A/B là không đầy đủ. Điểu thú vị là một loạt cấu trúc trong không gian giữa chúng chứ không phải là tự các thành phần mà là sự khác biệt giữa hai thành phần. Ông nói về điều đó tối hôm qua khi ông đưa ra một ví dụ về cái gì đó không đề cập đầy đủ tới cái toàn thể theo một nghĩa cổ điển. Có lẽ ông sẽ có lợi hơn từ việc nói vê nó. Hay là không?

CA: Tôi không hoàn toàn theo dõi được những gì mà ông nói. Chưa bao giờ xảy đến với tôi trường hợp một ai đó có thể từ chối trải nghiệm căn bản với một thứ như nhà thờ Chartres. Rất lý thú khi có cuộc trao đổi này. Nếu không phải là một cuộc tranh luận công khai giữa công chúng, tôi sẽ có xu hướng lao vào [giải thích] ở mức độ tâm thần học. Tôi rất nghiêm túc về vấn đề này. Những gì mà tôi nói là tôi hiểu làm sao mà một người có thể rất hoảng sợ với những kiểu cảm xúc như vậy. Thực chất, ấn tượng của tôi là một phần lớn lịch sử kiến trúc hiện đại là một kiểu rút lui hoảng loạn từ những kiểu cảm xúc như thế vốn đã ngự trị trong việc hình thành các công trình trong vòng khoảng 2000 năm qua. Tại sao lại có sự rút lui hoảng loạn này. Tôi vẫn còn đang tìm ra. Điều đó vẫn chưa rõ ràng với tôi. Nhưng tôi chưa bao giờ nghe ai nói, cho đến tận một vài giây trước đây, ai đó nói một cách huỵch toẹt ra rằng: “Vâng, tôi thấy thứ đó là kỳ quái. Tôi không muốn đương đầu với vấn đề cảm xúc. Tôi muốn đương đầu với tư tưởng”. Thế thì dĩ nhiên, những gì theo sau thật rõ ràng. Ông thích cái công trình đó của Palladio; ông sẽ không đặc biệt thích thú với Chartres, và tương tự như thê. Còn Mies...

PE: Sự rút lui hoảng loạn của cái ngã bị làm xa lạ là sự đương đầu với Chủ nghĩa hiện đại—vốn quan tâm tới sự xa lạ của cái ngã khỏi tập thể

CA: Dù cho có khó chịu đến đâu, chúng ta vẫn đang làm khá tốt mọi thứ. Chúng ta không thô lỗ với nhau và mọi thứ đang chuyển động một cách rất tốt. Có vẻ với tôi là vì chúng ta bị khóa trong buổi thảo luận này, chúng ta phải ở lại với nó.

Tôi muốn kể với ông một câu chuyện mà tôi đã kể sáng nay. Khoảng hai hoặc ba năm trước, tôi được các giáo sư tại Đại học Berkeley yêu cầu cho họ xem một vài hình ảnh về những gì tôi đã làm, để rồi cuối cùng phải đấu với những người muốn thách thức công việc của tôi. Tôi nhận ra rằng tôi nhận thấy những nhận xét của họ cũng tới cùng với một chỗ tương tự như những gì mà ông nói đến, bởi lẽ mọi thứ mà tôi làm đều đến từ một điểm rất dễ tổn thương. Thế rồi chuyện xảy ra là một người vốn là kẻ hung hăng nhất [trong khi chỉ trích], vài ngày sau mới thì thầm riêng với tôi ở một góc rằng “ “Ông biết đấy, thực sự tôi không nên nói những điều này với ông, nhưng tôi đã làm những quy hoạch/mặt bằng giống như ông cho bản thân một vài lúc nhưng cuối cùng đã không giám cho ai xem”. Và thế là, tôi thây mình phải đối đầu với nhiều kiểu người trong nghề trong khoảng 10-20 năm hoàn toàn giống như ông với chủ đề này, đó là có một nỗi lo sợ thực sự về nhưng gì đơn giản, thường ngày, những thứ dễ tổn thương.

Tôi sẽ cho ông một ví dụ nữa một ví dụ hơi ngớ ngẩn. Một nhóm sinh viên dưới sự hướng dẫn của tôi đang thiết kế nhà cho khoảng một chục người, môi nhóm thiết kế một nhà. Để có thể thúc đẩy nhanh công việc (chúng tôi chỉ có một vài tuần để làm đồ án này). Tôi mới nói: “Chúng ta sẽ tập trung vào bố cục và sự phối hợp của những công trình này, vì thế chúng ta sẽ không bàn luận về các công trình”

Thế là tôi đưa cho họ các công trình và ngẫu nhiên là nó gồm có mái dốc, mái khá dốc. Tuần sau đó, sau khi mọi người đã xem lại các ghi chép mà tôi đưa ra về công trình, ai đó ông giơ tay lên và nói: “Xem này, thầy biết đó mọi thứ đều diễn ra tốt đẹp, nhưng liệu chúng ta có thể bàn thảo về các mái nhà?” Thế là tôi nói: “Được, thế anh muốn bàn luận gì về các mái nhà đó?” Rồi người đó lại nói “Chúng ta có thể làm mái nhà khác đi một tí được không?” Tôi đã nói với họ rằng cứ làm mái nhà bình thường thôi. Tôi hỏi lại “Có vấn đề gì với mái nhà chăng?” Và rồi người đó đáp lại: “Thực ra là, tôi không biết nữa, trông nó có vẻ hơi hài hài” Sau đó cuộc trao đổi chìm đi một ít. Năm phút sau, một ai đó khác lại giơ tay và hỏi: “Xem này, tôi cảm thấy mọi việc đều ổn với công trình, ngoại trừ mái nhà. Chúng ta có thể bàn về mái nhà không?” Tôi nói “Có vấn đề gì với mái nhà?” Anh ta liền nói: “Thực ra là, tôi đã bàn với vợ tôi về mái nhà và cô ấy thích các mái nhà đó”—thế rồi anh ta cười khẩy. Tôi nói lại: “Có gì hài hước hoặc lạ lùng về mái nhà không?” Anh ta nói: “Tôi không biêt nữa, Tôi..”

Để cắt ngắn một câu chuyện dài, nó trở nên rõ ràng rằng..[Alexander tiến đến bảng đen và vẽ những dạng mái khác nhau]. Giờ tất cả các bạn những người được giáo dục trong các quy chuẩn của chủ nghĩa hiện đại biết rằng với tư cách là một kiến trúc sư, một kiến trúc sư đáng kính trọng của những năm 1980 điều hoàn toàn okay khi làm kiểu mái thế này, thế này hoặc thế này, hoặc thế này, nhưng hãy làm ơn [ông chỉ về mái dốc] đừng làm thế này. Vậy câu hỏi là, tại sao? Tại sao điều cấm kỵ [taboo] này lại tồn tại? Có gì đáng buồn cười trong việc phải chứng minh rằng bạn là một kiến trúc sư hiện đại và phải làm điều gì đó khác hơn là một cái mái dốc bình thường? Lời giải thích đơn giản nhất là bạn phải làm những thứ khác để bạn chứng tỏ tình trạng hội viên của bạn trong hội thân hữu của kiến trúc hiện đại. Bạn phải làm thứ gì thật xa, còn nếu không mọi người sẽ nghĩ bạn là người quỷnh [khờ]. Nhưng tôi không nghĩ đó lại là toàn bộ câu chuyện. Tôi nghĩ lời giải thích thực chất hơn—có liên hệ mật thiết với những gì mà tôi đang nói vào tối hôm qua—đó là mái dốc chứa đựng một quyền lực cảm xúc rất, rất sơ khai. Không phải là một mái thấp, kiểu mái nhà liên kề, mà một hình dạng mái tuyêt đẹp, một kiểu mái dốc đầy đủ. Cái loại mái đó có có một quyền năng rất nguyên sơ như là một hình dạng, vốn đạt đến một điểm rất dễ tổn thương của bạn. Còn phiên bản có vẻ okay giữa hội thân hữu kiến trúc là kiểu mái không có cảm xúc đó; đó là kiểu mái có dạng kỳ dị, kiểu cánh bướm, kiểu bất đối xứng v.v...Tất cả các hình dạng nhìn có vẻ vui mắt nhưng lại hoàn toàn thiếu cảm xúc. Vấn đề mái nhà là một vấn đề đơn giản. Nhưng tôi tin rằng lịch sử kiến trúc trong vòng vài chục năm qua đã và đang thường xuyên và đặc biệt cố gắng tránh bất kỳ cảm xúc nguyên sơ nào. Tại sao lại có chuyện như vậy. Tôi không biết.

PE: Đây là sự trùng hợp kỳ diệu, bởi vì tôi cũng quan tâm đến chủ đề mái nhà. Hãy để tôi trả lời theo một cách rất nghiêm túc. Tôi cho rằng cái mái dốc là—như Gaston Bachelard đã chỉ ra—một trong những đặc tính chủ yếu của “tính nhà”. Nó là sự mở rộng của cấu trúc xương sống mà che chở và bao bọc con người. Michel Moucault đã nói rằng khi con người bắt đầu nghiên cứu con người vào thế kỷ 19 thì đã có một sự thay thế con người từ vị trí trung tâm. Khi tính đại diện của sự kiện là con người không còn là trung tâm của thế giới nữa thì không còn quan tòa, và cũng không còn các đồ tạo tác mang tính kiểm soát, đã phản ảnh trong sự thay đổi của dạng sương sống trung tâm của cấu trúc coi trung tâm như là khoảng trống. Khoảng cách này, mà ông gọi là sự làm xa lạ[5] hoặc sự thiếu cảm xúc, có thể chỉ là một sản phẩm tự nhiên của cái vũ trụ luận mới này.

Cái cấu trúc không-sương sống là một cố gắng thể hiện sự thay đổi trong vũ trụ luận đó. Đó không chỉ là vấn đề phong cách, hoặc một người phải chống lại cảm xúc, hoặc sự làm xa lạ mà con người cảm thấy. Khi con người bắt đầu nghiên cứu bản thân mình, anh ta bắt đầu đánh mất vị thế trung tâm. Việc đánh mất vị thế trung tâm là biểu hiện của sự làm xa lạ. Dù cho có hiểu biết chủ nghĩa hiện đại hay không, những gì mà Chủ nghĩa hiện đại cố gắng làm là giải thích bằng hình thức cái làm xa lạ này. Giờ đây công nghệ đã quá mở rộng, có thể chúng ta cần phải nghĩ lại cái vũ trụ luận đó. Có thể chăng chúng ta trở lại với vũ trụ luận lấy con người làm trung tâm? Tôi không bị thuyết phục rằng đó là điều thích hợp.

CA: Hãy để tôi đưa ra một ý kiến. Đây là một chủ đề thú vị. Tôi chỉ muốn làm rõ một điều. Tôi không cho rằng trở lại quá khứ một cách lãng mạn và cứ nắm lấy cái mái dốc là một ý tưởng hay, rồi nói: “Xem này, nó đã làm tốt công việc trong vài trăm năm, tại sao chúng ta không giữ nó hoặc sử dụng nó một lần nữa” Tôi đang nói về một thứ ngôn ngữ hoàn toàn khác.

Tôi cho rằng tôi phải đưa ra một lời giải thích cặn kẽ hơn. Cho đến tận những năm 1600. Hầu hết quan niệm của thế giới tồn tại giữa các nền văn hóa vẫn đã coi con người và vũ trụ hoặc ít hoặc nhiều đều gắn bó với nhau và không chia tách...hoặc là thông qua môi trường mà họ gọi là Thượng Đé hoặc theo một số cách khác. Nhưng đó là tất cả những gì được biết đến. Cái trò chơi trí tuệ cụ thể mà dẫn chúng ta tới sự phát hiện rằng tất cả kỳ quan của khoa học dẫn chúng ta đến một sự bỏ rơi tạm thời cái ý tưởng đó [ý tưởng về Thượng Đế--ND] Nói một cách khác, để làm vật lý, để làm sinh học, chúng ta được dạy để giả bộ rằng mọi thứ chỉ là những cái máy nhỏ bởi vì chỉ khi đó bạn mới chỉnh sửa với nó và tìm ra điều gì làm cho nó hoạt động. Điều đó cũng không sao. Đó là một nỗ lực đáng nể và đã được tưởng thưởng xứng đáng.

Nhưng có lẽ nó đã sai lầm. Đó là, cấu trúc của vũ trụ có thể gồm bản thân nhân loại và bản chất làm nên mọi vật, cái vật chất mang tính không gian hay ông gọi là gì cũng được, thực chất liên quan đến nhau một cách phức tạp hơn là chúng ta tưởng. Tôi không nói về một thứ gì như là chủ nghĩa nguyên thủy của người thổ dân. Tôi đang nói rằng sự thực là những thứ đó có liên quan với nhau nhiều hơn là chúng ta tưởng. Và rằng chúng ta được đào tạo để chơi một trò lừa đảo lên bản thân mình trong vòng 300 năm qua để khám phá một số điều. Bây giờ-- nếu đó là sự thật—có rất nhiều người trên thế giới đang bắt đầu nói như vậy, nhân tiện, trong vật lý và các ngành liên quan khác—thì đóng góp của tôi vào hệ tư tưởng đó phải liên quan tới các cấu trúc mà tôi đang nói đến.

Nói một cách khác, cái trật tự mà tôi đang phác thảo tối nay là cái trật mà theo một cách cuối cùng, một cách căn bản được tạo ra bởi các trường trung tâm hoặc toàn thể mà chúng củng cố nhau và tạo nên lẫn nhau. Nếu như mọi sự là như vậy, thì cái mái dốc chỉ đơn giản là hệ quả của những điều đó—không phải là cái có trước. Hóa ra là trong những trường hợp khi mà một người làm một mái nhà, sự thiếu vắng các lực rất mạnh khác buộc ông làm một thứ gì đó khác, đó là cái mái dốc tự nhiên nhất và đơn giản nhất đã làm. Và vì thê, cái thể hoại trật tự dường như tái xuất hiện—dĩ nhiên, theo một cách hoàn toàn khác, theo phong cách công nghệ hiện đại—chỉ đơn giản bởi vì rằng nó là bản chất của trật tự, không phải bởi vì một sự quay trở lại lãng mạn nào đó về quá khứ. Có lẽ ông hiểu

điều đó.

PE: Những gì mà chúng ta vẫn chưa thể đồng ý được là có thể phóng chiếu một vũ trụ học hoàn toàn khác biệt đề cập với cảm xúc của cái ngã. Những quan điểm lựa chọn về thế giới có thể đề xuất rằng không phải cái toàn thể khởi dậy trong ta cảm xúc thực sự nhất và rằng chính cái toàn thể của một thế giới lấy con người làm trung tâm mà nó có thể không hiện hữu, rằng cái không toàn thể, cái phân mảnh có thể sản sinh ra một điều kiện mà gần hơn với cảm xúc sâu thẳm của chúng ta ngày nay.

Hãy để tôi nói cụ thể hơn. Tối qua, ông đưa ra hai ví dụ về các mối quan hệ cấu trúc khơi dậy các cảm xúc của cái toàn thể-- của một hành lang có vòm cuốn xung quanh một sân trong, mà quá lớn; và một cửa số với khung cửa cũng quá lớn. Le Corbusier đã có lúc xác định kiến trúc phài hoặc là có cửa số quá to hoặc quá nhỏ, nhưng không bao giờ có kích thước đúng. Còn khi nó có kích thước vừa đủ thì nó không còn làm đúng công năng của nó nữa. Khi nó có kích thước vừa vặn, công trình chỉ là một công trình [xây dựng-ND]. Cách duy nhất trong sự hiện tồn của kiến trúc đó là cảm xúc như thế, là nhu cầu cần thiết một thứ gì khác, khi hoặc là cửa sổ quá to hoặc quá nhỏ.

Tôi nhớ lại lần tôi đến Tây Ban Nha vào mùa hè này để xem Tòa thị chính tại thành phố Logrono được Rafael Moneo thiết kế. Ông ta làm một cái hành lang vòm cuốn với các cột quá mỏng. Thật là khó chịu đối với tôi khi tôi nhìn thấy công trình đó trên ảnh chụp. Các cột quá mảnh cho hành lang vòm cuốn xung quan một không gian công cộng. Và rồi, khi tôi đến xem công trình. Tôi nhận ra những gì mà ông ta đã làm. Ông ta đem đi cái gì đó quá lớn, đạt đến một hiệu quả biểu hiện sự tách rời và sự mong manh dễ vỡ mà con người cảm thấy ngày nay trong mới quan hệ của cuộc sống nghiệp, với máy móc, và với môi trường do ô tô làm chủ mà chúng ta đang sống. Tôi có một cảm giác rằng các hàng cột được làm mảnh đi chính là những gì mà ông đang nói tới. Còn tôi thì tò mò không biết ông có đồng ý rằng, theo ý tưởng về cái toàn thể của ông, ý tưởng về sự tách biệt—cái tính toàn thể đối với ông có thể là cái tách biệt đối với tôi. Ý tưởng rằng cái quá nhỏ có thể cũng làm thỏa mãn cảm xúc cũng như cái qúa lớn. Bởi vì nếu chỉ có cái quá lớn mà ông đồng tình thì khi đó chúng ta lại có một vấn đề thực sự.

CA: Tôi không nói là quá lớn, nhân tiện, tôi chỉ nói là lớn. Hoàn toàn là một chuyện khác

PE: Ông nói rằng một đường biên lớn hơn đối tượng mà nó bao bọc. Tôi nghĩ ông nói quá lớn

CA: Tôi nói lớn trong mối quan hệ với cái thực thể. Không phải quá lớn.

PE: Lớn, nghĩa là lớn hơn nó cần phải có?

CA: Không, tôi không có ý như thế.

PE: Được rồi, vậy nó có thể nhỏ hơn nó cần phải có không?










Hình 3:Tòa thị chính Logrono của Rafael Moneo

Nguồn: http://mimoa.eu/projects/Spain/Logro%F1o/Town%20Hall

CA: Đáng tiếc là, tôi không biết về công trình mà ông vừa mới mô tả. Những điều mà ông mô tả nghe khá khủng khiếp với tôi. Dĩ nhiên, do không thây công trình đó, tôi không thể nói được. Nhưng nếu những lời ông nói chuyển tải bất cứ thứ gì giống như vậy, thì với tôi nó chính xác là một nơi quá đỗi khó chịu, rất kỳ quái, là nơi mà ngày nay vì một nguyên nào đó có những người chọn để đến [xem]. Còn giờ thì, tại sao họ lại đến đó? Xin đừng hỏi tôi.

PE: Tôi cho rằng những gì mà tôi đang nói tôi tin là một vũ trụ học thay thế khác với gì mà ông đề xuất. Vũ trụ luận của 300 năm qua đã thay đổi và giờ đây là khả năng tiềm tàng biểu hiện cảm xúc mà ông nói tới theo các cách khác hơn thông qua thuộc tính lớn—các đường biên của ông—và sự lặp xen kẽ của các thành phần kiến trúc. Ông có 12 hoặc 15 điểm[6]. Chính là bởi vì tôi tin tưởng vũ trụ luận cũ không còn là một cơ sở hữu hiệu để mà tiến hành công cuộc xây dựng, tôi bắt đầu muốn đảo ngược các điều kiện của ông—để tìm kiếm cái âm của chúng[7]-- để nói rằng ứng với mỗi cái điều kiện dương mà ông đề xuất, nếu ông có thể đề xuất một cái âm ông có thể tới xấp xỉ gần hơn vũ trục luận của ngày nay. Nói một cách khác, nếu tôi có thể tìm thấy cái âm của 12 điểm mà ông đề xuất, chúng ta có thể tới gần hơn với một vũ trụ luận đề cập tới cả hai [lý thuyết] của chúng ta hơn là chỉ một lý thuyết mà ông nói.

CA: Chúng ta có thể trở lại với hành lang vòm cuốn một chút không? Nguyên nhân mà các hành lang vòm cuốn của Moneo có vẻ rất khó chịu và kỳ cục bởi vì, khi tôi xây một hành lang vòm cuốn tôi có một mục đích đơn giản, và đó là cố gắng làm cho nó hoàn toàn có được cảm giác thoải mái—về mặt vật chất, về mặt cảm xúc, về mặt thực tế, và tuyệt đối. Đạt được điều đó khá là khó. Khó hơn rất rất nhiều hầu hết thế hệ kiến trúc sư hiện tại sẽ thừa nhận. Hãy nói về vấn đề đơn giản để làm hành lang cột cuốn, tôi thấy trong công việc thực tế của tôi, để tìm ra cái gì thực sự là thoải mái, cần phải làm một bản sao giả[8] theo đúng kích thước thật. Đó là điều mà tôi thường làm. Vậy tôi sẽ kiếm một miếng ván, một thứ vật liệu rẻ tiền, và tôi sẽ bắt đầu làm bản sao giả. Cái cột cần phải to thế nào? Khoảng cách giữa chúng là lớn. Và chiều cao tới trần là bao nhiêu? Một chi tiết cần rộng bao nhiêu? Khi đó bạn sẽ có tất cả các thành phần đó một cách chính xác, và tại một thời điểm nào đó, bạn sẽ bắt đầu cảm thấy rằng chúng hài hòa với nhau.

Dĩ nhiên, sự hài hòa là một sản phẩm không chỉ của riêng bạn, mà còn nằm ở những thứ xung quanh. Nói một cách khác, cái gì hài hòa ở nơi này sẽ không hài hòa ở nơi khác. Vậy chính xác là câu hỏi cái ứng dụng nào tạo nên sự hài hòa ở nơi đó. Đây là một vấn đề khách quan đơn giản. Ít nhất trải nghiệm của tôi nói với tôi rằng khi một nhóm người bắt đầu cố gắng và tìm ra cái gì là hài hòa, điều gì làm cho cảm thấy thoải mái nhất trong hoàn cảnh này và hoàn cảnh kia, quan niệm của họ về nó sẽ gặp nhau. Nếu họ làm một bản sao giả bằng kích thước thật. Dĩ nhiên, nếu họ phác thảo hoặc chỉ nói ra ý tưởng họ sẽ không đồng ý với nhau. Nhưng nếu bạn bắt đầu làm một cái gì đó thực, bạn sẽ có khả năng đi đến đồng thuận. Mối quan tâm duy nhất của tôi là làm ra sự hài hòa đó. Những điều mà tôi nói tối hôm qua—tôi đã làm quan sát thực nghiệm về nó—thực chất là hóa ra những cấu trúc này cần phải có mặt để tạo ra sự hài hòa.

Điều làm tôi kinh ngach về công trình của bạn ông—nếu tôi hiểu ông một cách đúng—là một kiểu làm thế nào đó để có sự không hài hòa một cách có chủ đích. Vậy thì, Moneo muốn tạo ra một cách có chủ đích hiệu ứng không hài hòa. Có thể thậm chí cả sự phi lý.

PE: Đúng là như thế

CA: Tôi thây điều đó là không thể hiểu nổi. Tôi thấy như vậy là rất thiếu trách nhiệm. Tôi thấy như vậy là quái gở. Tôi cảm thấy tiếc cho gã đó. Tôi cũng cảm thấy cực kỳ giận dữ bởi vì anh ta đang chửi cha[9] thế giới.

Khán giả; (Vỗ tay)

PE: Chính xác đó là phản ứng mà ông khêu ra từ mọi người. Đó là vì họ cảm thấy thoải mái khi vỗ tay. Nhu cầu vỗ tay làm tôi lo lắng bởi vì nó có nghĩa là tâm lý đám đông đang thắng thế.

Một ai đó trong đám đông: Tại sao các kiến trúc sư cảm thấy thoải mái trong một vũ trụ luận mà ông không chắc có tồn tại hay không?

PE: Hãy lấy ví dụ thê này, tôi đi đến một vài nơi ở Mỹ và hỏi mọi người loại âm nhạc nào mà họ cảm thây thoải mái nhât, rất nhiều người cho rằng nhạc của Mantovani [ND-loại nhạc hòa tấu du dương]. Và tôi không bị thuyết phục rằng đó là thứ gì mà tôi phải sống suốt đời với, chỉ bởi vì phần đông mọi người cảm thấy thoải mái với nó. Tôi muốn trở lại khái niệm về nhu cầu cảm giác thoải mái. Tại sao Chris cần phải thoải mái mà tôi lại không? Tại sao ông ta cảm thấy như cầu về sự hài hòa, còn tôi lại không? Tại sao ông ta thấy phi lý như là thiếu trách nhiệm, và tại sao ông ta lại tức giận? Tôi không tức giận khi ông ta cảm thấy nhu cầu về sự hài hòa. Tôi chỉ cảm thấy rằng tôi có một quan điểm khác về nó.

Ai đó trong khán giả: Ông ta không làm bại hoại thế giới.

PE: Tôi muốn giả định rằng tôi không ở đây để khiêu khích ai đó đồng ý với ý tưởng của Chris về sự hài hòa là gì, và bạn sẽ không muốn biết là bạn đồng ý với ông ta như thế nào...Walter Benjamin nói về “cá tính phá hủy” đó là bản thân độ tin cậy, bởi vì nó luôn luôn là hằng số. Nếu bạn đàn áp bản chất phá hủy, nó sẽ đi theo một hướng nào đó. Nếu bạn chỉ tìm kiếm sự hài hòa, sự bất hài hòa và sự phi lý vốn xác định sự hài hòa và làm cho nó có thể hiểu được sẽ không bao giờ còn được nhìn thấy. Một thế giới hoàn toàn hài hòa thì cũng chẳng có sự hài hòa. Bởi vì tôi tồn tại, ông có thể đi tìm và hiểu nhu cầu của ông về sự hài hòa, nhưng đừng có nói rằng tôi không có trách nhiệm hoặc đưa ra một đánh giá đạo đức rằng tôi đang làm băng hoại thế giới, bởi vì tôi không muốn bảo vệ mình như là một đòi hòi đạo đức cho ông.

CA: Chúa nhân từ!

PE: Ông không nên cảm thấy tức giận. Tôi nghĩ ông chỉ nên cảm thấy sự hài hòa là thứ gì mà phần lớn mọi người cần và mong muốn. Nhưng đồng thời phải luôn có những người như bản thân tôi, những người cảm thấy nhu cầu của sự phi lý, của sự bất hài hòa, v.v...

CA: Nếu ông là một người không quan trọng, tôi hoàn toàn cảm thấy thoải mái để ông đi đường của mình. Nhưng có việc là có những người cũng tin tưởng như ông dang tin tưởng đang thực sự chửi cha toàn bộ nghề kiến trúc ngay bây giờ bằng cách tuyên truyền những niềm tin như thế. Xin lỗi nhé, nhưng tôi cảm thấy rất rất mạnh về vấn đề này. Có thể nói rằng: “Hãy nhìn này, sự hài hòa ở đây, sự bất hài hòa ở đây, sự hài hòa ở đây—tât cả đề ổn”. Nhưng sự kiện là chúng ta là các kiến trúc sư được tin tưởng giao phó với sự sáng tạo ra cái hài hòa trên thế giới. Và nếu một nhóm người rất có quyền lực như ông và những người khác...

PE: Làm thế nào mà một ai đó có thể có quyền lực nếu như anh ta đang làm bại hoại thế giới? Ý tôi là ai đó phải thấy được là...

CA: Ồ, họ sẽ thấy sớm thôi

PE: Tôi hy vọng thế, Chris à, chúng ta ở đây để trình bày các luận điểm của mình. Những người ở đây không phải là những người có mang vòng khuyên xỏ lỗ mũi, ít nhất là ở mức độ mà tôi có thể nhìn được, và họ có thể đánh giá cho bản thân mình rằng tôi có đang làm bại hoại thế giới hay không. Nếu họ chọn nghĩ rằng tôi đang làm bại hoại thế giới, họ chắc không thèm đến đây. Có những diễn đàn mở khác. Để ông xác định tùy tiện rằng tôi đang làm bại hoại thế giới dường như là quá tự mãn và hung hăng. Tôi không có nhiều cơ hội để làm như vậy và ông cũng thế. Chính xác bởi vì tôi không thấy thoải mái với những hoàn cảnh mà ông mô tả là thoải mái. Tôi thấy mình sống ở New York, tôi không sống ở San Francisco ngay cả khi tôi nghĩ đó là một nơi đẹp. Ở đó không có đủ phê cho tôi, không đủ cát trong con sò. Và đầu tôi bắt đầu suy nghĩ- có thể đó là vấn đề tâm lý của tôi, nhưng ơn Chúa, có một cái phòng điên gọi là New York nơi có tám triệu người cảm thấy

cùng một kiểu mà tôi cảm thấy và được phép sống ở đó.

CA: Thực ra, New York không được tạo ra bởi cái thừ điên như vậy. New York chắc chắn là một nơi rất thú vị. Khi ông so sánh nó với Đan Mạch hoặc Thụy Điển, tôi hoàn toàn hiểu những gì ông đang nói. Và tôi thông cảm với ông. Về mặt khách quan mà nói sự quan sát của ông dường như khá là có lý với tôi. Nhưng đó hoàn toàn là vấn đề khác. Nó hoàn toàn khác với câu hỏi ban đầu: tại sao tôi cảm thây rất mạnh mẽ? Tại sao tôi thấy tức giận bởi vì ông đang rao giảng sự bất hài hòa? Tôi đang cố gắng giải thích với ông tại sao tôi thấy giận dữ về điều đó.

PE: Tôi không rao giảng sự bất hài hòa. Tôi đang đề xuất rằng sự bất hài hòa có thể là một phần của vũ trụ luận mà chúng ta đang tồn tại. Tôi không nói rằng tôi đúng hay sai. Con cái của tôi sẽ sống với một nỗi sợ trong tiềm thức rằng chúng có thể không sống cuộc sống tự nhiên, tôi không nói rằng sự sợ hãi là điều tốt. Tôi đang tìm cách giải quyết với cái nỗi sợ ấy. Một thứ kiến trúc rúc đầu trong cát và quay trở lại với chủ nghĩa tân cổ điển, và Schinkel, Lutyens và Ledoux dường như không phải là một cách giải quyết với nỗi lo âu của thời hiện tại. Hầu hết những gì mà đồng nghiệp của tôi đang làm ngày nay dường như không phải là cách đê giải quyết. Tương tự như vậy, tôi không tin tưởng vào cái cách mà ông đề xuất là dựng lên những cấu trúc mà mọi người cảm thấy thoải mái để loại trừ sự lo âu. Những gì mà một người phải làm nếu như anh ta không thể phản ứng lại nỗi lo âu hoặc nhìn thấy nó được vẽ nên trong bức tranh của đời mình? Cuối cùng thì, đó là những tính cách quỷ ám của Struwwel Peter cần phải có trong các câu chuyện thần tiên của Đức.

CA: Ông không thấy là đã có đủ sự lo âu của hiện tại? Ông không thực nghĩ là chúng ta cần phải sản xuất thêm những nỗi lo sợ trong hình thức của các công trình?

PE: Hãy để tôi xem thử tôi có cách nào khác diễn giải cho ông. Tolstoy viết về một người có rất nhiều tiện nghi hiện đại ở nước Nga khi anh ta điều chỉnh ghế và rồi đồ nội thất của mình v.v...đó là khi anh ta quá thoải mái và mọi thứ quá đẹp và quá dễ chịu mà anh ta không biết—anh ta đánh mất tất cả sự kiểm soát thực tại vật chất và tinh thần. Chẳng có gì cả. Điều mà tôi đề xuất là nếu chúng ta làm cho mọi người quá thoải mái trong những cấu trúc đẹp xinh nhỏ nhắn như của ông, có lẽ chúng ta sẽ ru ngủ họ vào ý nghĩ rằng mọi thứ đều thông thuận cả. Jack à, mọi thứ không như vậy. Và vai trò của nghệ thuật hoặc kiến trúc có thể chỉ là nhắc nhở cho mọi người rằng mọi thứ không ổn chút nào. Nhân tiện đây nói luôn, tôi không bị thuyết phục rằng mọi thứ đều ổn.

CA: Tôi không thể đồng ý với ông, với tư cách là một người làm ra sản phẩm. Tôi không thể hiểu được điều ông nói. Tôi không có một khái niệm về những thứ trong đó tôi có thể thậm chí nói về việc tạo ra một thứ gì trong khuôn khổ tâm thức mà ông đang mô tả. Tôi muốn nói là, lấy ví dụ đơn giản, khi tôi làm một cái bàn tôi nói với bản thân mình. “Nào, tôi đang làm một cái bàn, và tôi sẽ làm một cái bàn tốt”. Dĩ nhiên, từ đó tôi tận dụng tối đa tài nguyên mà tôi có và những gì tôi biết là tôi có thể làm một cái bàn tốt tới mức nào. Nhưng còn với tôi sau đó lại giới thiệu một kiểu gì đó ngoài lề mà bắt đầu cố tỏ vẻ là một nhận xét, rồi làm cách nào đó mà cái bàn được cho là đồng thời một cái bàn tốt, nhưng nó cũng được cho là tôi không biết những gì, một nhận xét về cuộc chiến tranh hạt nhân, hay làm một trò cưởi nhả, hoặc làm một loạt những thứ khác...Tôi về căn bản là một người ngây thơ, mấy thứ đó chẳng có nghĩa gì với tôi.



[1] Katarxis3: là tạp chí online do một số nhà khoa học hàng đầu thế giới thuộc nhiều lĩnh vực như vật lý, sinh học, kiến trúc thành lập. Trong đó có những gương mặt rất nổi tiếng như giáo sư Nikos Salingaros, giáo sư toán và vật lý Đại học Texas tại San Antonio, nhà đô thị học được tạp chí quy hoạch mang Planetizen chọn là người thứ 11 có ảnh hưởng nhất trong quy hoạch đô thị, Michael Mehaffy, nguyên Giám đốc chương trình Đào tạo của Quỹ giáo dục của thái tử Charles, giáo sư thỉnh giảng đại học Arizona State University; nhà sinh học nổi tiếng Brian Hanson, và đặc biệt Lucien Steil, là tổng biên tập của tạp chí Nature.

Nguồn: http://www.katarxis3.com/Alexander_Eisenman_Debate.htm

[2] The Nature of Order, đã được in thành bộ bốn cuốn sách năm 2002-2004.

[3] Nguyên văn: Peter Eisenman was “fucking up the world”

[4] Đối với người đọc xa lạ với những thuật ngữ triết học, chẳng hạn thuật ngữ vũ trụ luận (cosmology) ở đây, có thể hiểu như cách chúng ta nhìn về thế giới- Lời giải thích này không đầy đủ nhưng cũng giúp cho người đọc khỏi nản lòng vì các khái niệm thoạt tiên có vẻ xa lạ (ND)

[5] Alienation: tạm dịch là sự làm xa lạ, nguyên nghĩa là sự xa lánh, cảm giác bị coi thường, bị phân liệt. Vì vậy dịch là xa lánh chưa sát nghĩa lắm nhưng trong khi chờ đợi tìm một từ đúng hơn, tôi tạm dùng cụm từ này.

[6] Chính là 15 thuộc tính mà Alexander nói tới trong bộ tác phẩm Về bản chất của trật tự

[7] Nguyên văn: their negative-ND

[8] Nguyên văn: mock-up, Alexander thường sử dụng phương pháp dùng các bản sao giả bằng những vật liệu rẻ tiền như giấy bìa hoặc gỗ ván, với kích thước to bằng thực để thử các chi tiết của công trình cho đến khi nào ông thấy “đúng” mới thôi. Dĩ nhiên đúng ở đây là theo đúng quá trình biến đổi bảo toàn cấu trúc (structure-preserved transformation)-ND.

[9] Nguyên văn: he is fucking up the world

2 nhận xét:

Sy Nghia Dau nói...

Sao bài đọc nhận xét của ban biên tập em không đọc được?

Nguyen Hong Ngoc nói...

Chào bạn Nghĩa, mấy hôm nay bận quá bây giờ mới đăng bài nhận xét của ban biên tập đây. Thông cảm nhé

Kevin Lynch- Good City Form- Hinh thuc hoan hao cua thanh pho