Thứ Hai, 30 tháng 1, 2012

Chất lượng cuộc sống từ thiết kế: Về nền khoa học của một cuộc cách mạng cấu trúc luận

Thay vì bản dịch cuộc tranh luận nổi tiếng—và nảy lửa, giữa Christopher Alexander và Peter Eisenman như đã định tôi trình làng kết quả khai bút (hoặc khai máy) đầu Xuân Nhâm Thìn bằng bản dịch quan trọng bài viết của Michael Mehaffy được đăng trên tạp chí điện tử Đối thoại Athen của Đại học Havard (đường dẫn http://athensdialogues.chs.harvard.edu/cgi-bin/WebObjects/athensdialogues.woa/wa/dist?dis=129). Bài viết đã đề cập đến những vấn đề quan trọng của nghề thiết kế xét từ gốc rẽ triết học. Có lẽ đây là bài viết làm sáng tỏ nhất các phương pháp thiết kế tùy ứng xét từ góc độ triết học—và tác giả đã điểm lại toàn bộ bước phát triển của tư duy triết học từ quan hiệm Hình thức lý tưởng của Plato, đến thuyết vật hình của Aristotle, cho đến những thành tựu gần đây nhất của vật lý học, khoa học thần kinh và ngụ ý sâu xa của nó với công tác thiết kế. Tác giả cũng đưa ra lời cáo chung hung hồn cho chủ nghĩa Hậu hiện đại và Giải kết cấu bằng việc cung cấp các chứng lý không thể bác bỏ của các ngành khoa học mới về sự phức tạp. Có thể coi đây là một bài báo về một thứ triết học ứng dụng trong thiết kế kiến trúc và quy hoạch (NH Ngọc).

Michael Mehaffy


(Nguyễn Hồng Ngọc dịch)

Tóm tắt (của tổng biên tập tạp chí điện tử)

Những câu hỏi căn bản do các nhà tư tưởng cổ Hy lạp nêu lên vẫn còn khẩn thiết với ngày nay. Chẳng hạn, sự căng thẳng giữa chủ nghĩa duy tâm của Hình thức độc lập của Plato, và thuyết vật hình về vật chất trở thành hình thức của bản thân nó của Aristotle đã phản ảnh hàng thế kỷ nghiên cứu khoa học về cấu trúc của các hệ thống sự sống trong tự nhiên. Nhưng tiến bộ khoa học cũng làm hé lộ những lỗi lầm và chỗ yếu căn bản của nền công nghệ mà chúng ta xây dựng nên cho bản thân mình. Đặc biệt liên quan đến các nhà lý thuyết thiết kế và những người làm nghề thiết kế theo chủ nghĩa hiện đại là các câu hỏi làm thế nào để cải tổ các khiếm khuyết được thừa hưởng trong môi trường của chúng ta và trong nền công nghệ của chúng ta. Nếu muốn thành công nhà thiết kế phải mở rộng quy mô trách nhiệm của họ và quan tâm tới sự lành mạnh của toàn bộ cộng đồng. Trong thế kỷ 20 nhà toán học-kiến trúc sư Christopher Alexander, cũng như học giả đô thị Jane Jacobs đã tái lập niềm hy vọng trong việc sửa chữa những thất bại của thời hiện đại bằng việc kết hợp các bài học học được từ tiến trình sinh học và những gì xuất hiện từ khoa học mới về sự phức hợp. Hiểu rõ tính chất phức hợp của các cấu trúc tự nhiên là một bước tiến chủ chốt về phía cải tạo và tăng cường các cấu trúc nhân văn của chúng ta.


Giới thiệu
1.1
Thay vì các tiến bộ kỹ thuật và xã hội của thời hiện đại- hoặc có lẽ chính xác hơn là bởi vì chúng- các câu hỏi cổ xưa của triết học thời kỳ Hellen vẫn còn thích hợp, thậm chí còn khẩn thiết hơn. Kiến thức đáng tin cậy là gì? Làm thế nào mà hành động biến thành các cấu trúc mới? Làm thế nào để chúng ta làm việc với những người khác và cùng nhau như một nền văn minh, để sản xuất và để duy trì một cuộc sống có chất lượng cao hơn?

Chủ Nhật, 22 tháng 1, 2012

Thiết kế tùy ứng (phần 10)

Hình 57: Con đường xanh

Thiết kế tùy ứng (phần 9)


Hình 46: “Một ngõ vắng xôn xao

Thiết kế tùy ứng (phần 8)

Hình 42: Đền Nhật- hình dạng lộng lẫy, không cần một lời bình nào

Thiết kế tùy ứng (phần 7)

Hình 40 : Không gian của sân trong tù hãm thành không gian tích cực

Thiết kế tùy ứng (phần 6)

Hình 36: Không gian rời rạc, vô định hình (bên trái) và không gian tích cực (bên phải).

Thiết kế tùy ứng (phần 5)

  1. Sự lặp xen kẽ:

Sự lặp xen kẽ chính là phép đối xứng tịnh tiến trong toán học. Chúng ta cần phân biệt sự lặp giản đơn như là quá trình làm giản lược thông tin. Đó chỉ là quá quá trình mã hoá tầm thường. Chẳng hạn chúng ta có chữ X được lặp 100 lần. Khỏi phải nói là người xem xẽ thấy chán ngán như thế nào. Thay vì đó chúng ta cần sự lặp xen kẽ mà trong đó sự tương phản sự lặp củng cố lẫn nhau. Hai hình dưới cho thấy bản chất của lặp xen kẽ và không xen kẽ.

Sự lặp xen kẽ cho ta sự phong phú thông tin, thêm vào đó nó còn tạo điều kiện để các trường trung tâm xen cài lẫn nhau và hỗ trợ nhau.

Thiết kế tùy ứng (phần 4)

Kiểu mẫu: QUẢNG TRƯỜNG NHỎ
Thường có xu hướng thiết kế quảng trường quá lớn.
Tuy nhiên từ quan sát thứ nhất cho rằng một không gian thường “vắng tanh như chùa bà đanh” nếu nó vượt qua mức 300 feet vuông trên một người. Từ đó ta có với không gian đường kính 100 feet (30m) sẽ trở nên hoang vắng nếu có ít hơn 33 người trong đó. Thực tế là trong một thành phố rất có ít nơi mà ta có được hơn 33 người. Mặt khác chỉ cần có 4 người đã có thể làm cho một quảng trường với bán kính 35 feet (10,5m) sống động, và chỉ cần có 12 người để tạo nên sức sống cho quảng trường với đường kính 60 feet (18m). Vì chúng ta có rất nhiều cơ hội để có được 4 người hay 12 người tại một nơi trong thành phố hơn là 33 người nên quảng trường nhỏ sẽ tạo nên cảm giác thoải mái cho phần lớn thời gian
.
Hình 23: Quảng trường nhỏ dễ tạo nên sự sống động
Hình 24: Quảng trường nhỏ với kích thước theo chiều ngang không quá 70 feet (21m)
Theo Hans Blumenfeld (“Tỷ lệ trong thiết kế dân sự” Tạp chí Town Planning Review, tháng 4 năm 1953, tr. 35-46) cho rằng chúng ta chỉ nhận ra mặt người ở khoảng cách tới 70-80 feet (21-24m), còn để nhận ra mặt người như một “chân dung” với đầy đủ chi tiết thì khoảng cách không thể quá 48 feet (khoảng 15m). Vì thế để tạo được mối liên hệ thị giác tốt giữa nhiều người trong một không gian công cộng. Alexander và cộng sự cho rằng cần phải tạo một quảng trường nhỏ, kích thược không lớn hơn 45 tới 60 ft (13,5-18m), đặc biệt không bao giờ lớn hơn 70ft (21m)

Thiết kế tùy ứng (phần 3)

  1. Các mức tỷ lệ (Levels of scale)

Hình 17: Các mức tỷ lệ khác nhau trong một ngôi đên gần Isfahan-
Nguồn: Về bản chất của trật tự. Tập 1 (The Nature of Order)- Christopher Alexander
Hình chụp trên cho ta thấy một góc của ngôi đền gần thành phố Isfahan- Ấn Độ. Trong hình ta thấy sự đa dạng những kích thước từ các chi tiết ở bệ cột đến đầu cột, các chi tiết trang trí trên tường, kích thước của cột, rồi đên kích thước của gian sảnh, tất cả là một sự phong phú về kích thước. Các thành phần kích thước này không những phong phú về tỷ lệ mà còn được xếp đặt đủ gần nhau để tạo sự tương hỗ, tạo nên các trường trung tâm chồng lấn lên nhau, bao bọc lẫn nhau. Các kích thước này được xác định theo các số hạng xen kẽ của chuỗi Fibonacci, hoặc có thể xác đinh theo hằng số logarith e như ở phần A.
Tính chất thứ bậc của tỷ lệ rất quan trọng cho thiết kế tuỳ ứng vì chúng ta cần phải có các tỷ lệ phù hợp với kích thước cơ thể người (các tỷ lệ cỡ 1mm – đến 2m) mà thường được gọi là tỷ lệ nhân văn (human scale), nhưng chúng ta cũng cần phải có các tỷ lệ (tức là các kích thước) lớn hơn để xác định kích thước chung của công trình.

Thiết kế tùy ứng (phần 2)

Vậy bạn đọc sẽ tự hỏi, liệu có bao nhiều kiến trúc tuân theo quy luật tỷ lệ phổ quát. Theo Salingaros, hầu hết các kiến trúc truyền thống hoặc cổ điển từ kiến trúc Gothic, kiến trúc cổ điển phương Tây, kiến trúc Hồi giáo, kiến trúc bản địa khắp thế giới và kiến trúc truyền thống từ tất cả các nền văn hoá và tất cả các thời kỳ đều tuân theo quy luật tỷ lệ phổ quát. Ngoại lệ là kiến trúc hiện đại quốc tế - ở đây được hiểu là phong cách kiến trúc ra đời từ khoảng sau những năm 1930 ở chấu Âu và bắc Mỹ theo tôn chỉ và định hướng của CIAM.

Thiết kế tùy ứng (phần I)

Sau khi khắc phục được các khó khăn mang tính kỹ thuật tôi đã có thể post nguyên văn bản báo cáo về thiết kế tùy ứng. Do nội dung khá dài tôi sẽ chia thành 10 phần để lần lượt post trong những ngày Tết Nhâm Thìn này.
Ngày mai xin khai bút đầu xuân với bản dịch cuộc luận chiến giữa Christopher Alexander và Peter Eisenman


THIẾT KẾ TUỲ ỨNG

Hay thiết kế kiến trúc và đô thị có cần sự sáng tạo không?


Nguyn Hng Ngc

Giảng viên Đại học Bách Khoa Đà Nẵng

NCS Đại học Arizona State

Đà Nẵng, 8-2011


GIỚI THIỆU

Thế kỷ 20 đã chứng kiến những tiến bộ vượt bậc trong khoa học, cụ thể là trong sinh học phân tử, vật lý học, khoa học máy tính, lý thuyết quản lý v.v…nhưng kiến trúc và quy hoạch đô thị dường như lại nằm ngoài dòng chảy đó. Cả kiến trúc và quy hoạch đô thị chính thống hoặc vẫn cứ quanh quản với những luận đề của những năm 30 hoặc những tư tưởng triết học xa lã của chủ nghĩa giải toả kết cấu. Mặc dù chắc chắn rằng kiến trúc và quy hoạch đô thị đã vận dụng những thành tựu của kỹ thuật nhưng ứng dụng và phát triển tiến bộ thực sự khoa học trong kiến trúc thì chưa có.
Trong bài viết này tác giả muốn trình bày một phần nhỏ những nghiên cứu và ứng dụng mới trong thiết kế kiến trúc và đô thị do các kiến trúc sư và các nhà khoa học thực hiện. Phần một sẽ giới thiệu 15 thuộc tính cơ bản trong thiết kế kiến trúc và đô thị do Christopher Alexander nghiên cứu và phát triển. Tác giả cũng cố gắng giới thiệu một cách ngắn gọn lý thuyết thiết kế tuỳ ứng (adaptive design) được nhà nghiên cứu toán học, vật lý và đô thị học Nikos Salingaros trình bày trong series 12 bài giảng về kiến trúc. Phần thứ hai của bài nói chuyển sẽ đề cập đến công tác thiết kế đô thị từ quan điểm cần phải luật hoá (codifying) những ý tưởng thiết kế bền vững mà những người theo Chủ nghĩa Đô thị Mới (New Urbanism) và Phương pháp Generative đang thực hành.
Đây có thể coi như nỗ lực ban đầu trong việc giới thiệu thiết kế kiến trúc và đô thị theo một quan điểm hoàn toàn mới: Quan điểm khoa học- không phải là thứ kỹ thuật- khoa học đang được sử dụng để vận hành công tình mà là thứ khoa học mang lại sự “sống”, mang lại “tính toàn thể” (the wholeness) cho công trình kiến trúc, cho cấu trúc đô thị hay bất kỳ một cấu trúc vật chất nào do con người tạo dựng.

Nguyễn Hồng Ngọc

Đà Nẵng, tháng 7, năm 2011



THIẾT KẾ TUỲ ỨNG- HAY KIẾN TRÚC VÀ THIẾT KẾ ĐÔ THỊ CÓ CẦN SỰ SÁNG TẠO KHÔNG?

Bài viết dưới đây trình bày ngắn gọn những bài giảng của giáo sư Salingaros và các ý chính trong phương pháp thiết kế generative của Christopher Alexander. Phần cuối cùng của bài viết giới thiệu về luật thiết thông minh của công ty DPZ và luật generative của Alexander. Toàn bộ ý tưởng và nội dung bài này là của các tác giả nêu trên (xem thêm phần tài liệu tham khảo), công việc của tôi chỉ là lược thuật lại các ý tưởng chính của họ. Tiêu đề do tôi đặt.

Kevin Lynch- Good City Form- Hinh thuc hoan hao cua thanh pho