Thứ Hai, 7 tháng 3, 2011

Bài 1 GIỚI THIỆU VỀ CHRISTOPHER ALEXANDER

Một người bạn yêu cầu tôi viết đúng 700 từ để giới thiệu về các kiến trúc sư, nhà quy hoạch nổi tiếng thế giới. Tôi chọn Christopher Alexander vì thấy rằng viết về ông bao nhiêu cũng chưa đủ. Dưới đây là loạt bài ngắn về Alexander. Nên nhớ mỗi bài không quá 700 từ đấy nhé!
Nguyễn Hồng Ngọc[i]

Christopher Alexander là một nhân vật kiệt xuất của kiến trúc, quy hoạch đô thị và cả khoa học máy tính trong thời đại chúng ta. Tốt nghiệp Tiến sĩ Kiến trúc đầu tiên của Đại học Havard. Luận văn của ông sau này đã được phát triển thành tác phẩm xuất sắc ‘Ghi nhận về tính chất tổng hợp của hình thức’ (Notes on the synthesis of form) (1964). Trong tác phẩm này Alexander cho rằng quá trình phi-tự nhận thức[ii] là ổn đinh và có khả năng thích ứng với những thay đổi, trong khi đó quá trình tự nhận thức về bản chất là dễ mắc phải sai lầm và yếu kém trong việc đương đầu với những thay đổi. Quá trình phi-tự nhân thức là một quá trình hình thành từ trí tuệ tập thể[iii] trong các xã hội truyền thống, còn quá trình tự nhận thức là quá trình mà người thiết kế chuyên nghiệp tạo ra sản phẩm. Trong các nền văn hoá phi-tự nhận thức, người ta không cần phải có trí sáng tạo mới làm việc được, điều họ cần là điều chỉnh hệ thống mỗi khi họ phát hiện thấy có lỗi trong hệ thống đó (bạn đọc thử nghĩ tới ngôi nhà truyền thống Việt Nam!).

Vì vậy các nền văn hoá phi-tự nhận thức có được tính chất tự thích ứng với thay đổi và có khả năng loại bỏ sai sót trong hệ thống. Đối nghịch lại, công việc của nhà thiết kế chuyên nghiệp là công việc của các cá nhân làm việc với ‘hình ảnh’ trong tâm trí, họ rồi cố gắng hình thành khái niệm về công năng, hình thức, và mối quan hệ qua lại của chúng. Không may hình ảnh này thường sai lầm bởi lẽ người thiết kế không có khả năng xử lý tính chất cực kỳ phức tạp của hệ thống. Để chứng mình cho lý luận của mình Alexander đã sử dụng công cụ toán để biện giải.

Rồi cộng đồng kiến trúc và quy hoạch thế giới biết thêm về ông với bài báo ‘Thành phố không phải là cây phả hệ’[iv], trong đó Alexander đã chỉ ra sự khác nhau giữa thành phố tự nhiên và thành phố nhân tạo. Trong khi thành phố tự nhiên có các cấu trúc mà chúng tôi tạm dịch là bán phủ chồng (semi-lattice) với các thuộc tính như các mối liên hệ chồng lấn, sự nhập nhằng, tính đa dạng. thành phố nhân tạo lại tuân theo cấu trúc của cây phả hệ vốn phân chia cấu trúc thành các đơn vị tầng bậc. Kết quả của thành phố nhân tạo là chúng phân chia thành phố thành các vùng khu biệt. Một trong những nguyên nhân là bởi vì con người thường có xu hướng giảm tính nhập nhằng và chồng lấn của các thành phần thành một cấu trúc cây phả hệ đơn giản. Ngược lại cấu trúc bán phủ chồng của thành phố tự nhiên luôn luôn mang theo sự sống và các kiểu mẫu bền vững cho môi trường xây dựng (Alexander, 1964)[v].


Cấu trúc bán phủ chông: sơ đồ b là sơ đô đơn giản của sơ đồ a, trong đó sự liên hệ giứa các tập hợp được minh hoạ bằng các đường nối. Ở đây cấu trúc (234) và (345) cả hai đều thuộc về nhóm chung (34). Nguồn: Alexander, 1964.


Cấu trúc cây phả hệ: Không có sự chồng lấn nào giữa các đơn vị. Nguồn: Alexander, 1964



[i] Nguyễn Hông Ngọc hiện là nghiên cứu sinh tại Arizona State University. Đ/c email: nguyenhongngoc@rocketmail.com

[ii] Unself-conscious process: tạm dịch là quá trình phi tự nhận thức.

[iii] Collective intelligence: tạm dịch là trí tuệ tập thể, trí tuệ của tập thể cùng cộng tác thường lớn hơn trí tuệ của từng cá nhân

[iv] A city is not a tree: tạm dịch là thành phố không phải là cây phả hệ.

[v] Bạn đọc có thể xem toàn bộ bản dịch của bài báo ‘Thành phố không phải cây phả hệ’ tại địa chỉ: http://qhdt.blogspot.com/2010/12/thanh-pho-khong-phai-la-cay-pha-he-city.html.

Không có nhận xét nào:

Kevin Lynch- Good City Form- Hinh thuc hoan hao cua thanh pho