Thứ Hai, 8 tháng 11, 2010

CẢNH THIỀN

Bài này tôi giới thiêu một trong những pattern đặc sắc của Christopher Alexander và đồng nghiệp

134 CẢNH THIỀN


Làm thế nào chúng ta tạo ra một tầm nhìn? Hóa ra là kiểu mẫu trả lời câu hỏi này giúp cho việc thiết lập không những phòng và cửa sổ trong một ngôi nhà, mà cả nơi chốn của khu vực chuyển tiếp Nó giúp cho việc đặt vf chi tiết KHU VỰC CHUYỂN TIẾP CỦA LỐI VÀO (112), PHÒNG ĐÓN TIẾP (130), LỐI ĐI NGẮN (132), BẬC THANG NHƯ SẤN KHẤU (153)- và phía bên ngoài, CON ĐƯỜNG VÀ ĐÍCH TƠI (120).

***

Tầm nhìn thiền nguyên gốc xuất hiện trong một ngôi nhà Nhật Bản nổi tiếng, đó cũng chính là ngôi nhà có kiểu mẫu mang tên của nó.

Một vị sư sống trên núi cao, trong một ngôi nhà bằng đá nhỏ. Ở xa, rất xa là đại dương, hiển hiện và tuyệt đẹp khi nhìn từ trên núi. Nhưng không thể thấy biển từ trong ngồi nhà của nhà sư, cũng không thể thấy từ lối vào dẫn tới nhà. Tuy nhiên phía trước ngôi nhà có một khoảnh sân được bao bọc bởi một bức tường dày. Khi có người đến nhà của vị sư, anh ta phải đia qua cổng vào sân này, và rồi sau đó đí chéo qua san đến cửa trước của ngôi nhà. Ở phía xa của sân có một lỗ nhỏ trên bức tường, hẹp và bị chéo, cắt qua bức tường dày. Khi một người bước qua sân, tại một vị trí khi nơi anh ta đứng thẳng hàng với lỗ nhỏ trên tường, tại một thời điểm anh ta có thể nhìn thấy biển. Và khi đó anh ta đi qua nó một lần nữa và bước vào trong nhà.

GIỚI THIỆU GENERATIVE PROCESS VÀ THỬ NGHĨ VỀ QUY HOẠCH THÀNH PHỐ HỘI AN

Nguyễn Hồng Ngọc [1]

Bộ môn Kiến trúc, Khoa Xây Dựng Dân dụng và Công nghiệp, trường Đại học Bách Khoa, Đại học Đà Nẵng.

Tóm tắt: Quá trình phát triển của Hội An đã và đang đặt ra những thách thức cho công tác quy hoạch cũng như quản lý. Phương pháp generative do Christopher Alexander và các đồng sự phát triển đưa ra một cách tiếp cận mới cho phát triển bền vững của đô thị, đó là: phát triển lần lần, luôn luôn tôn trọng cái toàn thể, luôn phát triển các trường trung tâm và ưu tiên phát triển các kiểu mẫu nhân văn. Trong bài này tác giả cũng giới thiệu một đồ án quy hoạch Hội An dựa theo phương pháp generative như một ví dụ minh họa cho phương pháp này.

Vấn đề của Hội An

Hội An đã nhận được quyết định trở thành thành phố loại III từ ngày 29 tháng 1 năm 2008. Thành phố hiện có diện tích 6145 ha, khu vực đất liền khoảng 4500 ha và xã đảo Tân Hiệp (Cù Lao Chàm) khoảng 1500 ha. Dân số năm 2009 khoảng 87400 người.

Trong các đô thị của cả nước, thành phố Hội An có một lịch sử khá độc đáo. Thành phố Hội An trong quá khứ đã là một điểm giao thương quan trọng trong bản đồ thương mại thế giới. Từ trước khi vùng đất Hội An trờ thành đất của người Việt, đô thị cổ này đã có mối quan hệ giao thương tận Trung Đông, Srilanka v.v...Vào khoảng thế kỷ XVII Hội An trở thành nơi buôn bán tấp nập, cửa ngõ duy nhất của xứ Đàng Trong với thế giới bên ngoài. Vào thế ký XX Hội An có cái may mắn thoát được sự tàn phá của hai cuộc chiến tranh trong lịch sử Việt Nam hiện đại. Sau khi trở thành di sản thế giới được UNESCO công nhận vào năm ngày 4 tháng 12 năm 1999 và Cù Lao Chàm được công nhận là Khu Dự Trữ Sinh Quyển Thế Giới, Hội An ngày càng nổi tiếng và trở thành một điểm du lịch hấp dẫn.

Cùng với làn sóng thu hút đầu tư của cả nước, Hội An cùng với thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam đang trở thành điểm đến rất hấp dẫn với các nhà đầu tư. Tuy nhiên Hội An cũng đang đứng trước mâu thuẫn rất lớn giữa việc bảo tồn và phát triển. Sự xuống cấp của những công trình trong khu phố cổ. Áp lực lớn của các nhà đầu tư trong vấn đề đất đai. Tổng doanh thu từ du lịch chiếm trên 65% tổng GDP của thành phố, cho thấy nền kinh tế của Hội An là nền kinh tế dựa quá nhiều vào du lịch. Làm thế nào phát triển tốt, mang lại lợi ích cho người dân và nhưng vẫn bảo tồn được giá trị của đô thị cổ là một vấn đề mà Hội An đang phải cố gắng giải quyết.

Giới thiệu generative code

Generative code[2] do Christopher Alexander và các cộng sự phát triển. Trước khi đi sâu vào generative code, tôi muốn giới thiệu về tiểu sử rất đặc biệt của ông. Christopher sinh ở Vienna Áo, lớn lên ở Anh, nhận học bổng vào học Vật lý và Hóa học tại đại học Cambridge, trong thời gian học đại học ông cũng nghiên cứu toán. Ông tốt nghiệp cử nhân ngành kiến trúc và Thạc sĩ Toán tại đại học Cambridge năm 1958. Sau đó ông sang Havard nghiên cứu về lĩnh vực nhận thức, là người đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Kiến trúc tại Đại học Harvard. Ông đoạt Huy chương Vàng đầu tiên của Hội Kiến trúc sư Hoa Kỳ trong lĩnh vực nghiên cứu kiến trúc. Ông đã đưa và triển khai khái niệm pattern language (kiểu mẫu ngôn ngữ) trong cả hai lĩnh vực kiến trúc và tin học. Kiểu mẫu ngôn ngữ sau này đã được phát triển thành ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng trong tin học và là một trong những khái niệm căn bản trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Thời gian sau này ông nổi tiếng với generative process trong quá trình xây dựng thành phố, công trình kiến trúc

CHRISTOPHER ALEXANDER VÀ TRƯỜNG PHÁI HIỆN TƯỢNG LUẬN[1]

Nguyễn Hồng Ngọc[2]

Tôi nhìn chăm chăm vào cuốn sách “Một ngôn ngữ kiểu mẫu” của Christopher Alexander và cộng sự. Đó là một cuốn sách second hand tả tơi được mua từ mạng Amazon 5 năm về trước. Bìa sách bị cong, vỏ bọc chỗ gáy sách bị rách lộ ra phần bìa bên trong màu nâu đỏ. Điều đáng ngạc nhiên là cuốn sách được trang trí như một quyển Kinh Thánh[i], nó dày và cũng có khổ như các quyển kinh thánh ta thường thấy trong học tủ đầu giường ngủ tại các khách sạn[ii]. Bìa màu vàng, chữ nhỏ và hình cũng rất nhỏ. Tất cả gợi cho ta đây là một quyển sách quan trọng, ta có thể đọc một lần nhưng rất cần có nó ở bên để đọc nhiều lần. Một thiết kế hoàn hảo cho nội dung mà Christopher Alexander muốn trình bày.


ĐỊNH HƯỚNG THIẾT KẾ CHO THÀNH PHỐ PASADENA

Phần này giới thiệu một dự thảo Quy định xây dựng cho thành phố Pasadena bang California (Mỹ), trong đó Christopher Alexander đã sử dụng generative process.


BƯỚC 1

LẬP BẢN ĐỔ KHUNG CẢNH VÀ VÙNG XUNG QUANH

Để bắt đầu quá trình bố trí, và để đảm bảo rằng dự án của bạn có ích cho khu vực lân bang, cần phải bắt đầu bằng cách hiểu rằng cấu trúc chủ chốt tồn tại quanh địa điểm, cả trong khu đất của bạn và vùng xung quanh.

Vẽ bản đồ với tỷ lệ 1 inch bằng 50 feet (khoảng 1/600). Bản đồ đó phải chỉ rõ vị trí của lô đất của bạn. hai lô đất liền kề ở hai phía, phần phía sau 50 feet (khoảng 15m) của các lô đất phía sau năm lô đất trên và phần 100 feet (khoảng 30m) của năm lô đất đối diện. Trên bản vẽ này hãy khảo sát và xác định:

(1) Ranh giới

(2) Diện tích chiếm đất của tầng trệt của nhà trên các lô đất xung quanh. Mỗi ngôi nhà hoặc phần của nhà phải được chỉ ra với chiều cao xấp xỉ ở đơn vị là feet.

(3) Tất cả các vườn của lô đất xung quanh. Kiểm tra độ lớn của vườn, vị trí vườn được đặt ở đâu, hình dạng của vườn. Cụ thể bạn phải xác định vườn liền kề đáng để ngồi thưởng ngoạn.

(4) Những khoảng không gian mở đẹp trên đường phố giúp tạo ra khung cảnh cho khu vực lân bang.

(5) Các cấu trúc đỗ xe ở các lô đất bao quanh.

(6) Cây to ở phía của bạn hoặc trên đường phố, cũng như ở các lố đất kề cận.

(7) Các lối xe vào và đường hẻm phía sau trên các lô đất liền kề.

(8) Khoảng lùi của các lô đất liền kề.

(9) Bất kỳ cửa sổ nào của nhà lân cận quay mặt về phía lô đất của bạn, mà phục vụ cho khu vực sinh hoạt chung, cần phải được bảo đảm có ánh sáng tốt.

(10) Nhóm các của đi hoặc lối vào của các khu đất kề cận tạo mà thành kiểu di chuyển và tạo nên tính chất thoải mái đáng được bảo vệ, và có thể hình thành nên căn cứ cho một không gian mới hoặc một điểm nhấn trong dự án của bạn.

(11) Đường đi bộ và lối vào trên các lô đất xung quanh.

BƯỚC 2

QUYẾT ĐỊNH SỰ SẮP XẾP CĂN BẢN CHO DỰ ÁN VÀ KHÔNG GIAN BÊN NGOÀI ĐỂ TĂNG CƯỜNG CÁC DỰ AN XUNG QUANH VÀ KHU VỰC LÂN BANG

Đặc tính của khu vực lân bang được mô tả trong quy chế (ordinance) này chỉ có thể đạt được khi mỗi dự án riêng lẻ được tạo thành để làm việc cùng với các lô đất liền kề. Vẻ đẹp và đặc tính mà thành phố muốn có chỉ xuất hiện như là kết quả của mối quan hệ gắn kết và sự kết nối giữa các thửa đất khi xem xét tới vườn cây, sân, chỗ đỗ xe, ngôi nhà và lối vào.

Cụ thể các dạng liên hệ sau giữa các lô đất là rất quan trọng:

(1) Mối quan hệ giữa những vị trí của vườn hoặc không gian mở hoặc ở bên trong hoặc ở phía trước của thửa đất để hình thành vườn lớn hơn hoặc không gian mở lớn hơn.

(2) Sự phố hợp không gian giữa các khối tích nhà liền kề, để duy trì tính chất gắn kết của không gian mở và hướng chiếu sáng và cho phép tạo nên sự phát triển khối tích nhà kéo dài song song với đường phố.

(3) Sự chia sẻ giữa lối vào cho xe ô tô và đường hẻm với khả năng có được quyền đi qua đất của người khác cho lối vào ô tô lân cận, để giảm thiểu số lượng đường ôtô vào.

(4) Sự liên kết giữa các vị trí bãi đỗ xe để cải thiện khả năng vào từ đường cho xe ôtô và đường hẻm.

(5) Để đạt được dạng liên kết, hãy kiểm tra hoàn cảnh trong mối quan tâm đến các vấn đề sau:

(6) Xác định những vườn cây liên kề với khả năng tạo nên vườn lớn hơn từ vườn của bạn hoặc bất kỳ không gian mở đẹp nào dọc theo đường phố trên các thửa đất liền kề mà xứng đáng để bảo tồn và mở rộng thông qua hành động xây dựng của bạn.

(7) Kiểm tra vị trí và cấu hình của khối tích nhà trên các thửa đất liền kề và xem xét khả năng đặt khối tích của bạn theo cách tạo nên sự kết nối của khối tích nhà dọc theo đường phố.

(8) Xem xét khả năng có được quyền đi qua cho việc sử dụng lối ra vào ôtô đã có sẵn trên các thửa đất liền kề.

(9) Kiểm tra cấu hình của các bãi đỗ xe hiện có trên các lố đất liền kề để xem khả năng sử dụng phối hợp bãi đỗ xe, hoặc lối vào phối hợp cho đỗ xe.

(10) Sau khi xem xét các khả năng và trược khi bắt đầu quá trình thiết kế chi tiết và bố trí ngôi nhà của bạn, cần phải có được tầm nhìn căn bản đối với vị trí, kích thước và bản chất của vườn chính

BƯỚC 3

QUYẾT ĐỊNH SỰ SẮP XẾP CƠ BẢN VÀ VỊ TRÍ CỦA VƯỜN CHÍNH

Vườn cần phải lớn, không ít hơn 28 feet (khoảng 8,5m)x 45feet (13,5m). Thêm vào đó chọn vị trí cho vườn chính này sao cho gắn kết tốt nhất với không gian hiện tại trên các lô đất liền kề và cũng cung cấp tốt nhất sự đa dạng (nhưng cân bằng) của không gian trong khu lân bang.

Có rất nhiều cách theo đó vườn chính có thể làm:

(1) Nếu có một vườn trong lớn (hiện hữu) ở thửa đất liền kề, vườn chính đề xuất phải được đặt kề cận với nó sao cho hai không gian cùng có ý nghĩa

(2) Nếu có một vườn phía trước đẹp trên đường phố, hoặc một khoảng trồng cỏ rộng phía trước nhà có chiều sâu ít nhất là 30 feet (9m) tới 35feet (khoảng 10,5m) từ vỉa hè, vườn đề xuất phải kết nối với vườn mặt tiền hiện có trên ít nhất một phía sao cho tạo thành một vườn “dài” dọc theo đường phố.

(3) Nếu cần có một khoảng không gian mở sâu trên đường phố, một phần của mặt tiền nhà dự định xây phải được đặt lùi ít nhất 75feet (khoảng 22,5m) từ vỉa hè, sao cho hình thành một vườn “sâu” trên đường phố. Trong trường hợp này vườn mặt tiền phải được bao bọc bởi những khối nhà kề cận ít nhất ở một phía.

(4) Nếu cần phải có sân trong rộng rãi cho cả khu phố, khu vườn chính đề xuất phải là một sân trong hoàn toàn nằm trong lô đất. Chủ yếu có được cho các lô đất rộng hơn 80 feet (khoảng 24m), khó làm điều này cho lô đất nhỏ hơn.

(5) Nếu có một cây hoặc một hàng cây đẹp, vườn chính đề xuất phải đặt sao cho cây hình thành các điểm nhấn của vườn chính.

(6) Nếu có một chung cư trên lô đất liền kề với lối vào quay về phía tòa nhà sắp xây dựng, vườn chính nên đặt sao cho lối vào ở về phía rìa của không gian chung lớn mà bao gồm cả vườn chính.

(7) Nếu có một nhà đơn lập gần kề, vườn chính phải được đặt sao cho có một không gian chung lớn gần kề ngôi nhà để tận dụng được ánh sáng và cảnh quan.

(8) Dĩ nhiên cách mà vườn chính có thể cải thiện một cách tốt nhất chất lượng của địa điểm phụ thuộc vào chính bản thân địa điểm.

BƯỚC 4

TÍNH TOÁN CÁC THÔNG SỐ

Một khi vị trí và kích thước của vườn chính gần như được xác định rõ, tính toán diện tích sẽ dành cho khối tích của ngôi nhà, bãi đỗ xe, và lối vào của ôtô.

(1) Đầu tiên cần nắm lấy những giới hạn đối với kích thước của vườn và chiều cao của nhà do các công trình lân cận đặt ra. Sau đó ính toán khối tích tối đa của không gian xây dựng bằng việc xem xét khoảng lùi, kích thước vườn, và giới hạn chiều cao trong việc phối hợp với số lượng bãi đỗ và dạng bãi đỗ xe. Vào thời điểm cuối của bước này, bạn phải xác định được diện tích dành cho những hoạt động sau:

(2) Vườn chính

(3) Các không gian mở khác

(4) Diện tích và/hoặc bãi đỗ xe ngầm một nửa

(5) Bãi đỗ xe ngầm (nếu có)

(6) Lối vào cho xe

(7) Mặt bằng tầng trệt của nhà

(8) Mặt bằng của nhà trên bãi đỗ xe

(9) Tổng diện tích của không gian xây dựng

(10) Số lượng các căn hộ

(11) Số lượng các không gian đỗ xe

(12) Giả sử ở giai đoạn tính toán này, xét chung nhà có hai tầng. Sau khi đã điều chỉnh sẽ tính chính xác khối tích và chiều cao nhà.

BƯỚC 5

XÁC ĐỊNH VỊ TRÍ BÃI ĐỖ XE VÀ LỐI VÀO CHO XE

Xác định bãi đỗ xe cần thiết ở vị trí không thể nhìn được từ đường phố. Sau khi đã có được các thông số, chọn dạng đỗ xe trong mối liên hệ với các thông số này. Sau khi đã xác định được dạng đỗ xe có thể xác định vị trí của bãi đỗ và dạng của lối vào cho xe.

(1) Tất cả bãi đỗ xe trên mặt đất, sau khi cộng dồn phải đặt ở phía sau 40% của lô đất. Chỉ có một số rất ít ngoại lệ

(2) Tất cả các bãi đỗ xe ngầm được thông gió tự nhiên phải được đặt ở phía sau 50% của lô đất. Không có ngoại lệ

(3) Các bãi đỗ xe có thông gió nhân tạo phải đặt dưới khối tích của ngôi nhà. Không nên xây dựng dưới vườn chính, có một vài ngoại lệ (30% của vườn chính)

(4) Nếu có thể hãy yêu cầu quyền đi qua của một lô đất lân cận. Thành phố khuyến khích việc dùng quyền đi qua cho mục đich xe ra/vào. Nếu một trong hai lô đất liền kề có khả năng cung cấp lối vào cho phần sau của lô đất, khi đó bạn có thể chia sẻ việc sử dụng lối vào cho xe ôtô, nếu như người chủ lô đất đó đồng ý cho bạn có quyền đi qua. Khuyến khích việc thương lượng giữa bạn và người chủ nhà liền kề mvệ giá trị của ngôi nhà kề cận để đổi lại có được quyền đi qua đất của người hàng xóm. Nếu bạn thành công trong việc có được quyền đi qua đất hàng xóm bạn thì bạn được hưởng phần thưởng mật độ (density bonus) được xác định theo bảng mật độ xây dựng.

(5) Nếu không có được quyền đi qua, bạn phải cung cấp một lối vào mới cho xe ôtô. Nếu bạn không chọn sử dụng lối vào hiện có thì bạn phải đảm bảo một lối vào rộng 8 đến 10 feet (2,4m đến 3m). Một lô đất không được phép có hơn một lối vào cho xe. Hãy đặt lối vào mới dọc theo đường ranh giới của lô đất.

BƯỚC 6

XÁC ĐỊNH VỊ TRÍ CỦA NGÔI NHÀ VÀ XÁC ĐỊNH SƠ BỘ KHỐI TÍCH CỦA NGÔI NHÀ

Xác định vị trí và hình dạng của ngôi nhà theo vẻ đẹp của vườn và tính chất của đường phố. Xác định khối tích của nhà theo cách đảm bảo mức độ đóng (enclosure) đáng kể cho vườn. Bề rộng lớn nhất cho nhà là 35 feet (10,5m). Vì vậy bạn phải bao bọc xung quanh không gian mở được xác định trong bước 3 với khối tích hẹp và dài của nhà. Ít nhất 60% của chu vi của vườn phải được bao bọc bởi các ngôi nhà. Cùng lúc đó cho phép những liên kết và lối đi giữa vườn và không gian mở. Thêm vào đó, nếu thích hợp với cấu hình của vườn chính, hãy cố đặt một trong những khối tích nhà của bạn song song với hướng của đường phố, để bao bọc vườn và đongs góp vào hình dạng của mặt tiền. Hãy nhớ rằng để có ánh sáng tự nhiên tốt cho các căn hộ và để bao bọc không gian mở một cách tích cực chiều rộng tối đa của khối tích nhà là 35 feet. Ở giai đoạn này bạn phải giả định rằng khối tích nhà này có chiều cao trung bình là 2 tầng.

(1) Trong khi xác định và định hình khối tích nhà hãy đảm bảo rằng vườn trong của bạn có thể nhìn thấy được từ đường phố. Sân trong và vườn trong cần phải được trải nghiệm và được nhìn thấy từ đường phố, sao cho chúng đóng góp vào vẻ đẹp và sự sống động của đường phố. Một vài vườn trong sẽ cần phải mở về phía đường phố và một vài vườn cần phải có cảm giác tách biệt, chỉ kết nối với đường phố thông qua lối vào nhỏ. Sự đa dạng này là điều cực kỳ đáng mong muốn. Vào lúc dự án của bạn đạt đến giai đoạn này, cảm giác của toàn thể đường phố, từ quan điểm nhìn thấy của vườn cần phải được đánh giá. Ngôi nhà mới cần phải mở hoặc đóng vườn của nó về phía đường phố tới mức độ đóng góp một cách chủ chốt cho sự sống động và tính chất của đường phố xét một cách toàn cục.

(2) Chú ý đến khoảng lùi ở phía mặt tiền. Giới hạn số lượng nhà một tầng được cho phép hướng về phía khoảng lùi hiện tại của các nhà lân cận. Khối tích này hoặc một phần khối tích phải được xây theo cách mà mặt tiền cách 10 feet (3m) từ ranh giới khu đất.

(3) Nếu không có ngôi nhà nào về phía của bạn trên đường phố, trong khoảng 200 feet (60m) về bất cứ hướng nào, bạn được đặc biệt khuyến khích đặt một phần nhà của mình trong khoảng 10 feet (3m) từ đường ranh giới của lố đất.

(4) Bạn có thể xây gần hơn 5 feet (1,5m) về phía sau và bên cạnh của đường ranh giới để tạo ra sự liên tục của khối tích nhà, và được khuyến khích làm như vậy với điều kiện đảm bảo rằng bạn đáp ứng các yêu cầu liên quan đến ánh sáng tự nhiên cho cửa sổ của nhà lân cận. Có hai nguyên nhân chủ yếu cho phép và khuyến khích khoảng lùi bằng không. Không có không gian mở nào bị lãng phí vì tạo ra các khoảnh đất không sử dụng được. ..Vì vậy có thể giới thiệu khối tích của tòa nhà song song với đường phố cùng với khối tích của nhà vuông góc với đường phố, vì vậy hình thành cảm giác đóng cho vườn và sân.

(5)

Kevin Lynch- Good City Form- Hinh thuc hoan hao cua thanh pho