Thứ Hai, 27 tháng 12, 2010

THÀNH PHỐ KHÔNG PHẢI LÀ CÂY PHẢ HỆ (City is not a tree) . Phan I

Lâu nay khi nhắc đến Christopher Alexander người ta thường nghĩ ngay đến bài báo kinh điển “Thành phố không phải là cây phả hệ” (A city is not a tree) nhưng ít người có điều kiện đọc đầy đủ bài báo đó. Việc đọc đủ là quan trọng và cũng rất thú vị do chúng ta có thể thấy tác giả trình bày ý tưởng của mình như thế nào, cách diễn đạt và ngôn ngữ thường mang đến những cảm xúc tuyệt vời mà một bài điểm sách hoặc điểm báo không thể nào có được. Bài báo dưới đây của Alexander được in lần đầu trong tạp chí Thiết kế của Hội đồng Thiết kế Công nghiệp London số 206 năm 1966. Bài báo này được coi như bước khai phá đầu tiên trong quá trình tìm kiếm một hình mẫu phát triển bền vững đích thực cho thành phố của Alexander. Bài báo sẽ được post thành hai phần vì tương đối dài.



Christopher Alexander

Nguyễn Hồng Ngọc dịch

Phần I

Cái cây mà tôi nhắc đến ở đây không phải là loại cây có lá. Nó là tên gọi của một cấu trúc trừu tượng. Tôi làm cho nó tương phản với một cấu trúc khác phức tạp hơn được gọi là bán phủ chồng (semi-lattice). Thành phố là một cấu trúc bán phủ chồng, không phải là cấu trúc cây. Để liên hệ cấu trúc trừu tượng đó với bản chất của thành phố, đầu tiên tôi phải tiến hành một sự phân biệt đơn giản.

Thành phố tự nhiên và nhân tạo

Tôi muốn nhắc đến những thành phố đã lớn lên một cách tự phát theo kiểu này hay kiểu khác trải qua rất nhiều, rất nhiều năm tháng là “các thành phố tự nhiên”. Và tôi sẽ gọi những thành phố và những phần của các thành phố vốn được tạo ra một cách có chủ ý là “những thành phố nhân tạo”.

Thứ Bảy, 4 tháng 12, 2010


Quảng Nam province 1955

On that night, villagers heard scream on a sand dune. They knew it was the revenge by nationalists[1]. On the next morning, people talked to each other that Mr. Secretary of the Communist party of their district was killed by Mr. Lieutenant. Mr. Lieutenant was an officer of National government[2]; he arrived to the village on an American jeep with soldiers, and weapon, and inflamed with murderous anger. After detaining the Secretary, Mr. Lieutenant asked subordinates to sharpen a bamboo rode as small as a chopstick, but very very sharp. At midnight, they brought the Secretary to the sand dune, then he pushed slowly, very slowly the sharpened bamboo rod into the Secretary’s heart...that was the horrified scream that villagers heard.

Hanoi 1972

An afternoon in December, a woman held a one-year-old child in her arms. She was walking back to the city after the bombing raids in October. Everyone assumed that air raids by American were over; they were preparing to return to their houses after be evacuated to the suburbs. Her husband went to their house yesterday to organize and clean in advance. When mother and son arrived at the edge of the city, loudspeakers began to warn “Attention, compatriots American jets are 50km away from the city!”Holding her son, she stepped down to a bomb shelter... A loudspeaker continued to announce the distance of the first group of American planes to the city: 30km, then 20 km, and then series of bombs dropped to the earth shaking the shelter, swinging it back and forth like a hammock. Later on, president Nixon announced on TV that Operation Linebacker II has started.

Quang Ngai 1972

A tumult of shouting and screaming broke out. People ran toward a crowd; some for curiosity, some for help.

- What happen?

- A grenade exploded.

- Call ambulance!

On the stretcher laid a young sergeant with bleeding wound in his belly. People told that he was on the way to his home for the Tet[3], stopping and watching the cock fighting and then a grenade exploded. Somebody said that is was an attacked by VC[4]. Later people know that the sergeant had died, left two orphans and a widow. That was just a beginning of their miserable.

A one-year-old child in Hanoi of 1972 is me. Thanks to Buddha, my mother, my father, and me had stayed away from American bombs. Other 278 people in Hanoi and Haiphong city did not have that luck. Far from Hanoi, more than 1000 km down to the South of Vietnam, my great-uncle, a Secretary of the Party of a local district, and my uncle, a young Sergeant of the Army of the Republic of Vietnam did not have that luck. They died while were in different sides of the war. If multiplying my family’s losses to million times, we would have the agony of the whole nation from 1945 to 1975. This incomprehensible crazy tragedy for millions of Vietnamese families is still seen today as hatred between people who are considered themselves as nationalists and who are communists had never been faded. There was no true reconciliation after the country’s unification. The nation’s tragedy started from 1858 when French colonial force attacked the Fort of Danang[5].

There is a whole literature about Vietnamese people’s struggle for independence by Vietnamese and American. But one of the most important that has been published recently is “Why Vietnam? Prelude to American’s Albatross” by Archimedes L.A. Patti, a Captain in Office of Strategic Services (OSS), the predecessor of CIA, in Indochina by that time. In his book, Patti tells stories about his first contacts with Vietminh Front[6] and Ho Chi Minh, started from adopting a rescued pilot shot down by Japanese force in Indochina, to the first days of the Democratic Republic of Vietnam[7], to the historic event when Ho Chi Minh read the Declaration of Independence in which he quoted Thomas Jefferson’s “All men are created equal. They are endowed by their creator with certain unalienable rights; among these are life, liberty, and the pursuit of happiness.” Nevertheless, from Patti’s book, a single word could pop up to readers’ minds: if. If Ho Chi Minh had not joined the Third International? If he had not been trained in Moscow? If Truman, Stalin, and Churchill while redrawing the world map, had demarcated the boundary of Vietnam and had given self-determination for Vietnamese people? (Ironically, Soviet Union was the country that Ho put his high hope for recovering independence for Vietnam when he read Lenin’s “Thesis about national and colonial issues” first time.) Finally, if American had taken side by Vietnamese people to support their will of independence then the course of modern history of Vietnam and America would have turned into different directions. If all conditions had realized, my mother and I would not have stayed in a bomb shelter in horrified night of 1972, my great-uncle would not have been killed by a bamboo rod by a nationalist, and my young and handsome uncle would not have died by a grenade explosion by VC. The most importance is millions of Vietnamese people would not have been endured such extreme suffering.

On the Hearts and Minds, a documentary movie, Daniel Ellsberg has mentioned that it was just simple that “We chose the wrong side” (see Hearts and Minds). Of course, that was time of the Vietnam War but the side that American chose was wrong from a fateful year of 1945, when officers from the Department of State did not dispatch letters from Ho Chi Minh to Truman (432. Duiker). But even if they had reached to Truman, the then provisional President Ho Chi Minh did not know that President Truman after assumed the presidency on the death of Roosevelt has implicitly discarded his predecessor’s effort to prevent the restoration of French colonialism in Vietnam. Therefore, Ho Chi Minh admiration for the United States’ commitment for democratic principles and President Roosevelt’s sympathy for the independence of people in Indochina (Roosevelt wrote, “France has milked it for one hundred years. The people of Indochina are entitled to something better than that”) must be shrunken (283, 330). The readers have feeling that golden opportunities between two nations were passed. Even General Vo Nguyen Giap said to John Kennedy’s son in 1998 that in the past Vietminh and America were allies in front of anti-Japanese fascism (Quoc, 2004).

According to Patti, there was a turning point in American policy toward the Southeast Asia by prevalence of “Europeanists” in the Department of State that tacitly approved the French and the British in their restoration of colonialism in Southeast Asia. Since then, America did not question French colonialism in Southeast Asia (341, Duiker). The main reason that William Duiker, a Ho Chi Minh’s biographer and Patti thought for the change in American policy is the fear of the Red wave in Asia, which now we see it is very much like the “geopolitical fears” that Mathew Sparke describes for the post 9/11. Another question pops out; does it mean history is repeated when we see the fear of global terrorism after the fear of global communism?

However, this is not the only reason, when view from insight of imaginative geographies, there are other reasons for American involvement in Southeast Asia, for support French colonialism, and then for building up a puppet anti-communist government in South Vietnam. This is an imperialist ambition after World War II when both Soviet Union and United States were seeking to build dominant powers in the world (see Said in interview). This imperialism is nurtured through culture and become an intellectual project for reasoning the military involvement and the duty to bring civilization to “uncivilized” land (Gregory, 2004). There is the distinction in imperialist culture, the distinction between “us” and “them.” While “us” as civilized, reasoning “them” as barbarian and unreasoning. As Said put it succinctly:

Colonialism is not best understood primarily as a political or economic relationship that is legitimized or justified through ideologies of racism or progress. Rather, colonialism has always, equally importantly and deeply, been a cultural process (Said, in Gregory 2004.)

That kind of imperialism in culture helps French troops came back to Vietnam after World War II. Nevertheless, the reasons for American involvement in Vietnam were not just because of geopolitical fears and culture that are nurtured in imperialist spirit in both America and France, but it is also the opportunist attitude that expressed clearly in the word of a White House aid “We’re an empire now, and when we act, we create our own reality” (in Sparke, according to Suskind). Thus, America wanted to take its advantages based on the situation that it considers to the best for exploitation. These words said much more later, after Vietnam war was over but can apply perfectly during the time of American involvement in Indochina. This reflects both the idealistic and pragmatic of America: on one hand, it wanted to stop communist expansion in South East Asia, on the other hand, raised the ambition to exploit situation for its best interest to be a sole superpower. Nevertheless, those calculations became wrong and became the tragedy for America, and then Vietnam.

Finally, the geoeconomics of hopes can also be applied in Vietnam before and during the war. Like Iraq, the war in Vietnam did not bring America any economic benefits but there was a hope for the new open market in Vietnam. These opportunities were well mentioned in Hearts and Minds movie when we see in the middle of bloodshed, both Vietnamese and American businessmen gathered, ate, drunk, and talked about the economic affairs and future investment.

So, from all these three reasons above, we hardly see any chance for the withdrawal of American support to French colonial ambition in 1945 and afterward. In those reasons, the fear of communist expansion is the direct cause of American intervention in Indochina. The imperialism in culture, the economics of hopes, and opportunism are indirect cause. Therefore, there is no way for the if implied by Patti and Ellsberg and other good minds to be realized.

After reading above lines, readers may wonder should former colonized countries interrupt their connections with their former exploiters. In most cases, ex-colonial countries prefer to continue linkages with their ousted colonizers. They want to have investment, education, technologies, and the likes from former colonizers. They join Francophonie organization and the Commonwealth of Nations aka British Commonwealth. Nevertheless, the most important thing is the universal values of human rights, freedom, and democratic principles are the timeless and borderless values that the oppressed people admire and pursue. This is not imperialist imaginative construction at all. Let us see the way East and Southeast Asian countries tacitly hail the America’s engagement policy in the Asia Pacific by Obama’s administration. Let us see how the world is under tension on these days with the North Korea provocation. At this moment of the end of 2010, I would say that the world would be much better with a truly pro-democratic America.


Duiker, W. 2000. Ho Chi Minh, Newyork: Hyperion.

Gregory, D. 2004. The Colonial Present. Oxford, UK: Blackwell Publishing.

Hearts and Minds

Patti, Archimedes. Why Vietnam? Prelude to American’s Albatross. University of California Press. 1982

Quoc, T. D. 2004. Vo Nguyen Giap from the view of a historian (Võ Nguyên Giáp dưới góc nhìn của người viết sử). Tuoitre online Retrieved in Dec 2nd, 2010.

Said, E. Interview with

Said, E. 1993. Culture and Imperialism. New York: Vintage Books.

Sparke, M. 2007. Geopolitical Fears, Geoeconomic Hopes, and the Responsibilities of

Geography. Annals of the Association of American Geographers 97:338-349.

[1] Nationalists are those who follow Bao Dai, an ex-emperor, then the Head of State of South Vietnam.

[2] National government was established by French for Bao Dai as a Head of State, later it became the Republic of Vietnam

[3] Lunar New Year, this is not the Tet Offensive in 1968, since it was 1972 already.

[4] VC or Vietcong: communist guerillas

[5] Coincidently, Danang is my hometown.

[6] The anti-colonialist movement led by Vietnamese communists

[7] The government has been established by Vietminh since 1945, later became the Socialist Republic of Vietnam.

Thứ Năm, 2 tháng 12, 2010

Cuộc thi The Arizona Challenge

Cuộc thi The Arizona Challenge là cuộc thi thiết kế và quy hoạch đô thị dành cho sinh viên cao học. Mỗi nhóm bao gồm ba người phải có hai thành viên là học viên cao học thuộc các ngành thiết kế kiến trúc, hoặc quy hoạch, một người thuộc nhóm ngành khoa học xã hội như xã hội học, địa lý, lịch sử. Mục đích cuộc thi nhằm khuyến khích cách tiếp cận đa ngành cho các giải pháp thiết kế bền vững cho môi trường đô thị vượt lên trên những gì đang có. Những yếu tố cơ bản bao gồm: thay đổi về cách thức sử dụng đất đô thị, thay đổi về giải pháp và triển khai thực hiện giao thông, nước, sử dụng và sản xuất năng lượng, các giải pháp của cuộc thi cũng bao gồm các chính sách liên quan như; giảm thiểu và phi tập trung hóa công nghệ, các chính sách liên quan đến niềm tin và hành vi của chúng ta. Mục đích giáo dục và ứng dụng của các giải pháp thiết kế là khơi dậy cảm hứng "Chúng ta, nhân loại" cần phải thức tỉnh và dấn thân hơn vào con đường kết hợp đa ngành để thành công.

Cuộc thi này dành cả cho các ứng viên quốc tế xin xem thêm
Giải thưởng:
Giải Vàng Sa mạc: $10,000 tiền thưởng cho giải nhất
Giải Bạc Sa mạc: $2,500 tiền thưởng cho giải nhì
Giải Đồng Sa mạc: $1,500 cash tiền thưởng cho giải ba
Xem thêm thông tin tại địa chỉ

Thứ Hai, 8 tháng 11, 2010


Bài này tôi giới thiêu một trong những pattern đặc sắc của Christopher Alexander và đồng nghiệp


Làm thế nào chúng ta tạo ra một tầm nhìn? Hóa ra là kiểu mẫu trả lời câu hỏi này giúp cho việc thiết lập không những phòng và cửa sổ trong một ngôi nhà, mà cả nơi chốn của khu vực chuyển tiếp Nó giúp cho việc đặt vf chi tiết KHU VỰC CHUYỂN TIẾP CỦA LỐI VÀO (112), PHÒNG ĐÓN TIẾP (130), LỐI ĐI NGẮN (132), BẬC THANG NHƯ SẤN KHẤU (153)- và phía bên ngoài, CON ĐƯỜNG VÀ ĐÍCH TƠI (120).


Tầm nhìn thiền nguyên gốc xuất hiện trong một ngôi nhà Nhật Bản nổi tiếng, đó cũng chính là ngôi nhà có kiểu mẫu mang tên của nó.

Một vị sư sống trên núi cao, trong một ngôi nhà bằng đá nhỏ. Ở xa, rất xa là đại dương, hiển hiện và tuyệt đẹp khi nhìn từ trên núi. Nhưng không thể thấy biển từ trong ngồi nhà của nhà sư, cũng không thể thấy từ lối vào dẫn tới nhà. Tuy nhiên phía trước ngôi nhà có một khoảnh sân được bao bọc bởi một bức tường dày. Khi có người đến nhà của vị sư, anh ta phải đia qua cổng vào sân này, và rồi sau đó đí chéo qua san đến cửa trước của ngôi nhà. Ở phía xa của sân có một lỗ nhỏ trên bức tường, hẹp và bị chéo, cắt qua bức tường dày. Khi một người bước qua sân, tại một vị trí khi nơi anh ta đứng thẳng hàng với lỗ nhỏ trên tường, tại một thời điểm anh ta có thể nhìn thấy biển. Và khi đó anh ta đi qua nó một lần nữa và bước vào trong nhà.


Nguyễn Hồng Ngọc [1]

Bộ môn Kiến trúc, Khoa Xây Dựng Dân dụng và Công nghiệp, trường Đại học Bách Khoa, Đại học Đà Nẵng.

Tóm tắt: Quá trình phát triển của Hội An đã và đang đặt ra những thách thức cho công tác quy hoạch cũng như quản lý. Phương pháp generative do Christopher Alexander và các đồng sự phát triển đưa ra một cách tiếp cận mới cho phát triển bền vững của đô thị, đó là: phát triển lần lần, luôn luôn tôn trọng cái toàn thể, luôn phát triển các trường trung tâm và ưu tiên phát triển các kiểu mẫu nhân văn. Trong bài này tác giả cũng giới thiệu một đồ án quy hoạch Hội An dựa theo phương pháp generative như một ví dụ minh họa cho phương pháp này.

Vấn đề của Hội An

Hội An đã nhận được quyết định trở thành thành phố loại III từ ngày 29 tháng 1 năm 2008. Thành phố hiện có diện tích 6145 ha, khu vực đất liền khoảng 4500 ha và xã đảo Tân Hiệp (Cù Lao Chàm) khoảng 1500 ha. Dân số năm 2009 khoảng 87400 người.

Trong các đô thị của cả nước, thành phố Hội An có một lịch sử khá độc đáo. Thành phố Hội An trong quá khứ đã là một điểm giao thương quan trọng trong bản đồ thương mại thế giới. Từ trước khi vùng đất Hội An trờ thành đất của người Việt, đô thị cổ này đã có mối quan hệ giao thương tận Trung Đông, Srilanka v.v...Vào khoảng thế kỷ XVII Hội An trở thành nơi buôn bán tấp nập, cửa ngõ duy nhất của xứ Đàng Trong với thế giới bên ngoài. Vào thế ký XX Hội An có cái may mắn thoát được sự tàn phá của hai cuộc chiến tranh trong lịch sử Việt Nam hiện đại. Sau khi trở thành di sản thế giới được UNESCO công nhận vào năm ngày 4 tháng 12 năm 1999 và Cù Lao Chàm được công nhận là Khu Dự Trữ Sinh Quyển Thế Giới, Hội An ngày càng nổi tiếng và trở thành một điểm du lịch hấp dẫn.

Cùng với làn sóng thu hút đầu tư của cả nước, Hội An cùng với thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam đang trở thành điểm đến rất hấp dẫn với các nhà đầu tư. Tuy nhiên Hội An cũng đang đứng trước mâu thuẫn rất lớn giữa việc bảo tồn và phát triển. Sự xuống cấp của những công trình trong khu phố cổ. Áp lực lớn của các nhà đầu tư trong vấn đề đất đai. Tổng doanh thu từ du lịch chiếm trên 65% tổng GDP của thành phố, cho thấy nền kinh tế của Hội An là nền kinh tế dựa quá nhiều vào du lịch. Làm thế nào phát triển tốt, mang lại lợi ích cho người dân và nhưng vẫn bảo tồn được giá trị của đô thị cổ là một vấn đề mà Hội An đang phải cố gắng giải quyết.

Giới thiệu generative code

Generative code[2] do Christopher Alexander và các cộng sự phát triển. Trước khi đi sâu vào generative code, tôi muốn giới thiệu về tiểu sử rất đặc biệt của ông. Christopher sinh ở Vienna Áo, lớn lên ở Anh, nhận học bổng vào học Vật lý và Hóa học tại đại học Cambridge, trong thời gian học đại học ông cũng nghiên cứu toán. Ông tốt nghiệp cử nhân ngành kiến trúc và Thạc sĩ Toán tại đại học Cambridge năm 1958. Sau đó ông sang Havard nghiên cứu về lĩnh vực nhận thức, là người đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Kiến trúc tại Đại học Harvard. Ông đoạt Huy chương Vàng đầu tiên của Hội Kiến trúc sư Hoa Kỳ trong lĩnh vực nghiên cứu kiến trúc. Ông đã đưa và triển khai khái niệm pattern language (kiểu mẫu ngôn ngữ) trong cả hai lĩnh vực kiến trúc và tin học. Kiểu mẫu ngôn ngữ sau này đã được phát triển thành ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng trong tin học và là một trong những khái niệm căn bản trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Thời gian sau này ông nổi tiếng với generative process trong quá trình xây dựng thành phố, công trình kiến trúc


Nguyễn Hồng Ngọc[2]

Tôi nhìn chăm chăm vào cuốn sách “Một ngôn ngữ kiểu mẫu” của Christopher Alexander và cộng sự. Đó là một cuốn sách second hand tả tơi được mua từ mạng Amazon 5 năm về trước. Bìa sách bị cong, vỏ bọc chỗ gáy sách bị rách lộ ra phần bìa bên trong màu nâu đỏ. Điều đáng ngạc nhiên là cuốn sách được trang trí như một quyển Kinh Thánh[i], nó dày và cũng có khổ như các quyển kinh thánh ta thường thấy trong học tủ đầu giường ngủ tại các khách sạn[ii]. Bìa màu vàng, chữ nhỏ và hình cũng rất nhỏ. Tất cả gợi cho ta đây là một quyển sách quan trọng, ta có thể đọc một lần nhưng rất cần có nó ở bên để đọc nhiều lần. Một thiết kế hoàn hảo cho nội dung mà Christopher Alexander muốn trình bày.


Phần này giới thiệu một dự thảo Quy định xây dựng cho thành phố Pasadena bang California (Mỹ), trong đó Christopher Alexander đã sử dụng generative process.



Để bắt đầu quá trình bố trí, và để đảm bảo rằng dự án của bạn có ích cho khu vực lân bang, cần phải bắt đầu bằng cách hiểu rằng cấu trúc chủ chốt tồn tại quanh địa điểm, cả trong khu đất của bạn và vùng xung quanh.

Vẽ bản đồ với tỷ lệ 1 inch bằng 50 feet (khoảng 1/600). Bản đồ đó phải chỉ rõ vị trí của lô đất của bạn. hai lô đất liền kề ở hai phía, phần phía sau 50 feet (khoảng 15m) của các lô đất phía sau năm lô đất trên và phần 100 feet (khoảng 30m) của năm lô đất đối diện. Trên bản vẽ này hãy khảo sát và xác định:

(1) Ranh giới

(2) Diện tích chiếm đất của tầng trệt của nhà trên các lô đất xung quanh. Mỗi ngôi nhà hoặc phần của nhà phải được chỉ ra với chiều cao xấp xỉ ở đơn vị là feet.

(3) Tất cả các vườn của lô đất xung quanh. Kiểm tra độ lớn của vườn, vị trí vườn được đặt ở đâu, hình dạng của vườn. Cụ thể bạn phải xác định vườn liền kề đáng để ngồi thưởng ngoạn.

(4) Những khoảng không gian mở đẹp trên đường phố giúp tạo ra khung cảnh cho khu vực lân bang.

(5) Các cấu trúc đỗ xe ở các lô đất bao quanh.

(6) Cây to ở phía của bạn hoặc trên đường phố, cũng như ở các lố đất kề cận.

(7) Các lối xe vào và đường hẻm phía sau trên các lô đất liền kề.

(8) Khoảng lùi của các lô đất liền kề.

(9) Bất kỳ cửa sổ nào của nhà lân cận quay mặt về phía lô đất của bạn, mà phục vụ cho khu vực sinh hoạt chung, cần phải được bảo đảm có ánh sáng tốt.

(10) Nhóm các của đi hoặc lối vào của các khu đất kề cận tạo mà thành kiểu di chuyển và tạo nên tính chất thoải mái đáng được bảo vệ, và có thể hình thành nên căn cứ cho một không gian mới hoặc một điểm nhấn trong dự án của bạn.

(11) Đường đi bộ và lối vào trên các lô đất xung quanh.



Đặc tính của khu vực lân bang được mô tả trong quy chế (ordinance) này chỉ có thể đạt được khi mỗi dự án riêng lẻ được tạo thành để làm việc cùng với các lô đất liền kề. Vẻ đẹp và đặc tính mà thành phố muốn có chỉ xuất hiện như là kết quả của mối quan hệ gắn kết và sự kết nối giữa các thửa đất khi xem xét tới vườn cây, sân, chỗ đỗ xe, ngôi nhà và lối vào.

Cụ thể các dạng liên hệ sau giữa các lô đất là rất quan trọng:

(1) Mối quan hệ giữa những vị trí của vườn hoặc không gian mở hoặc ở bên trong hoặc ở phía trước của thửa đất để hình thành vườn lớn hơn hoặc không gian mở lớn hơn.

(2) Sự phố hợp không gian giữa các khối tích nhà liền kề, để duy trì tính chất gắn kết của không gian mở và hướng chiếu sáng và cho phép tạo nên sự phát triển khối tích nhà kéo dài song song với đường phố.

(3) Sự chia sẻ giữa lối vào cho xe ô tô và đường hẻm với khả năng có được quyền đi qua đất của người khác cho lối vào ô tô lân cận, để giảm thiểu số lượng đường ôtô vào.

(4) Sự liên kết giữa các vị trí bãi đỗ xe để cải thiện khả năng vào từ đường cho xe ôtô và đường hẻm.

(5) Để đạt được dạng liên kết, hãy kiểm tra hoàn cảnh trong mối quan tâm đến các vấn đề sau:

(6) Xác định những vườn cây liên kề với khả năng tạo nên vườn lớn hơn từ vườn của bạn hoặc bất kỳ không gian mở đẹp nào dọc theo đường phố trên các thửa đất liền kề mà xứng đáng để bảo tồn và mở rộng thông qua hành động xây dựng của bạn.

(7) Kiểm tra vị trí và cấu hình của khối tích nhà trên các thửa đất liền kề và xem xét khả năng đặt khối tích của bạn theo cách tạo nên sự kết nối của khối tích nhà dọc theo đường phố.

(8) Xem xét khả năng có được quyền đi qua cho việc sử dụng lối ra vào ôtô đã có sẵn trên các thửa đất liền kề.

(9) Kiểm tra cấu hình của các bãi đỗ xe hiện có trên các lố đất liền kề để xem khả năng sử dụng phối hợp bãi đỗ xe, hoặc lối vào phối hợp cho đỗ xe.

(10) Sau khi xem xét các khả năng và trược khi bắt đầu quá trình thiết kế chi tiết và bố trí ngôi nhà của bạn, cần phải có được tầm nhìn căn bản đối với vị trí, kích thước và bản chất của vườn chính



Vườn cần phải lớn, không ít hơn 28 feet (khoảng 8,5m)x 45feet (13,5m). Thêm vào đó chọn vị trí cho vườn chính này sao cho gắn kết tốt nhất với không gian hiện tại trên các lô đất liền kề và cũng cung cấp tốt nhất sự đa dạng (nhưng cân bằng) của không gian trong khu lân bang.

Có rất nhiều cách theo đó vườn chính có thể làm:

(1) Nếu có một vườn trong lớn (hiện hữu) ở thửa đất liền kề, vườn chính đề xuất phải được đặt kề cận với nó sao cho hai không gian cùng có ý nghĩa

(2) Nếu có một vườn phía trước đẹp trên đường phố, hoặc một khoảng trồng cỏ rộng phía trước nhà có chiều sâu ít nhất là 30 feet (9m) tới 35feet (khoảng 10,5m) từ vỉa hè, vườn đề xuất phải kết nối với vườn mặt tiền hiện có trên ít nhất một phía sao cho tạo thành một vườn “dài” dọc theo đường phố.

(3) Nếu cần có một khoảng không gian mở sâu trên đường phố, một phần của mặt tiền nhà dự định xây phải được đặt lùi ít nhất 75feet (khoảng 22,5m) từ vỉa hè, sao cho hình thành một vườn “sâu” trên đường phố. Trong trường hợp này vườn mặt tiền phải được bao bọc bởi những khối nhà kề cận ít nhất ở một phía.

(4) Nếu cần phải có sân trong rộng rãi cho cả khu phố, khu vườn chính đề xuất phải là một sân trong hoàn toàn nằm trong lô đất. Chủ yếu có được cho các lô đất rộng hơn 80 feet (khoảng 24m), khó làm điều này cho lô đất nhỏ hơn.

(5) Nếu có một cây hoặc một hàng cây đẹp, vườn chính đề xuất phải đặt sao cho cây hình thành các điểm nhấn của vườn chính.

(6) Nếu có một chung cư trên lô đất liền kề với lối vào quay về phía tòa nhà sắp xây dựng, vườn chính nên đặt sao cho lối vào ở về phía rìa của không gian chung lớn mà bao gồm cả vườn chính.

(7) Nếu có một nhà đơn lập gần kề, vườn chính phải được đặt sao cho có một không gian chung lớn gần kề ngôi nhà để tận dụng được ánh sáng và cảnh quan.

(8) Dĩ nhiên cách mà vườn chính có thể cải thiện một cách tốt nhất chất lượng của địa điểm phụ thuộc vào chính bản thân địa điểm.



Một khi vị trí và kích thước của vườn chính gần như được xác định rõ, tính toán diện tích sẽ dành cho khối tích của ngôi nhà, bãi đỗ xe, và lối vào của ôtô.

(1) Đầu tiên cần nắm lấy những giới hạn đối với kích thước của vườn và chiều cao của nhà do các công trình lân cận đặt ra. Sau đó ính toán khối tích tối đa của không gian xây dựng bằng việc xem xét khoảng lùi, kích thước vườn, và giới hạn chiều cao trong việc phối hợp với số lượng bãi đỗ và dạng bãi đỗ xe. Vào thời điểm cuối của bước này, bạn phải xác định được diện tích dành cho những hoạt động sau:

(2) Vườn chính

(3) Các không gian mở khác

(4) Diện tích và/hoặc bãi đỗ xe ngầm một nửa

(5) Bãi đỗ xe ngầm (nếu có)

(6) Lối vào cho xe

(7) Mặt bằng tầng trệt của nhà

(8) Mặt bằng của nhà trên bãi đỗ xe

(9) Tổng diện tích của không gian xây dựng

(10) Số lượng các căn hộ

(11) Số lượng các không gian đỗ xe

(12) Giả sử ở giai đoạn tính toán này, xét chung nhà có hai tầng. Sau khi đã điều chỉnh sẽ tính chính xác khối tích và chiều cao nhà.



Xác định bãi đỗ xe cần thiết ở vị trí không thể nhìn được từ đường phố. Sau khi đã có được các thông số, chọn dạng đỗ xe trong mối liên hệ với các thông số này. Sau khi đã xác định được dạng đỗ xe có thể xác định vị trí của bãi đỗ và dạng của lối vào cho xe.

(1) Tất cả bãi đỗ xe trên mặt đất, sau khi cộng dồn phải đặt ở phía sau 40% của lô đất. Chỉ có một số rất ít ngoại lệ

(2) Tất cả các bãi đỗ xe ngầm được thông gió tự nhiên phải được đặt ở phía sau 50% của lô đất. Không có ngoại lệ

(3) Các bãi đỗ xe có thông gió nhân tạo phải đặt dưới khối tích của ngôi nhà. Không nên xây dựng dưới vườn chính, có một vài ngoại lệ (30% của vườn chính)

(4) Nếu có thể hãy yêu cầu quyền đi qua của một lô đất lân cận. Thành phố khuyến khích việc dùng quyền đi qua cho mục đich xe ra/vào. Nếu một trong hai lô đất liền kề có khả năng cung cấp lối vào cho phần sau của lô đất, khi đó bạn có thể chia sẻ việc sử dụng lối vào cho xe ôtô, nếu như người chủ lô đất đó đồng ý cho bạn có quyền đi qua. Khuyến khích việc thương lượng giữa bạn và người chủ nhà liền kề mvệ giá trị của ngôi nhà kề cận để đổi lại có được quyền đi qua đất của người hàng xóm. Nếu bạn thành công trong việc có được quyền đi qua đất hàng xóm bạn thì bạn được hưởng phần thưởng mật độ (density bonus) được xác định theo bảng mật độ xây dựng.

(5) Nếu không có được quyền đi qua, bạn phải cung cấp một lối vào mới cho xe ôtô. Nếu bạn không chọn sử dụng lối vào hiện có thì bạn phải đảm bảo một lối vào rộng 8 đến 10 feet (2,4m đến 3m). Một lô đất không được phép có hơn một lối vào cho xe. Hãy đặt lối vào mới dọc theo đường ranh giới của lô đất.



Xác định vị trí và hình dạng của ngôi nhà theo vẻ đẹp của vườn và tính chất của đường phố. Xác định khối tích của nhà theo cách đảm bảo mức độ đóng (enclosure) đáng kể cho vườn. Bề rộng lớn nhất cho nhà là 35 feet (10,5m). Vì vậy bạn phải bao bọc xung quanh không gian mở được xác định trong bước 3 với khối tích hẹp và dài của nhà. Ít nhất 60% của chu vi của vườn phải được bao bọc bởi các ngôi nhà. Cùng lúc đó cho phép những liên kết và lối đi giữa vườn và không gian mở. Thêm vào đó, nếu thích hợp với cấu hình của vườn chính, hãy cố đặt một trong những khối tích nhà của bạn song song với hướng của đường phố, để bao bọc vườn và đongs góp vào hình dạng của mặt tiền. Hãy nhớ rằng để có ánh sáng tự nhiên tốt cho các căn hộ và để bao bọc không gian mở một cách tích cực chiều rộng tối đa của khối tích nhà là 35 feet. Ở giai đoạn này bạn phải giả định rằng khối tích nhà này có chiều cao trung bình là 2 tầng.

(1) Trong khi xác định và định hình khối tích nhà hãy đảm bảo rằng vườn trong của bạn có thể nhìn thấy được từ đường phố. Sân trong và vườn trong cần phải được trải nghiệm và được nhìn thấy từ đường phố, sao cho chúng đóng góp vào vẻ đẹp và sự sống động của đường phố. Một vài vườn trong sẽ cần phải mở về phía đường phố và một vài vườn cần phải có cảm giác tách biệt, chỉ kết nối với đường phố thông qua lối vào nhỏ. Sự đa dạng này là điều cực kỳ đáng mong muốn. Vào lúc dự án của bạn đạt đến giai đoạn này, cảm giác của toàn thể đường phố, từ quan điểm nhìn thấy của vườn cần phải được đánh giá. Ngôi nhà mới cần phải mở hoặc đóng vườn của nó về phía đường phố tới mức độ đóng góp một cách chủ chốt cho sự sống động và tính chất của đường phố xét một cách toàn cục.

(2) Chú ý đến khoảng lùi ở phía mặt tiền. Giới hạn số lượng nhà một tầng được cho phép hướng về phía khoảng lùi hiện tại của các nhà lân cận. Khối tích này hoặc một phần khối tích phải được xây theo cách mà mặt tiền cách 10 feet (3m) từ ranh giới khu đất.

(3) Nếu không có ngôi nhà nào về phía của bạn trên đường phố, trong khoảng 200 feet (60m) về bất cứ hướng nào, bạn được đặc biệt khuyến khích đặt một phần nhà của mình trong khoảng 10 feet (3m) từ đường ranh giới của lố đất.

(4) Bạn có thể xây gần hơn 5 feet (1,5m) về phía sau và bên cạnh của đường ranh giới để tạo ra sự liên tục của khối tích nhà, và được khuyến khích làm như vậy với điều kiện đảm bảo rằng bạn đáp ứng các yêu cầu liên quan đến ánh sáng tự nhiên cho cửa sổ của nhà lân cận. Có hai nguyên nhân chủ yếu cho phép và khuyến khích khoảng lùi bằng không. Không có không gian mở nào bị lãng phí vì tạo ra các khoảnh đất không sử dụng được. ..Vì vậy có thể giới thiệu khối tích của tòa nhà song song với đường phố cùng với khối tích của nhà vuông góc với đường phố, vì vậy hình thành cảm giác đóng cho vườn và sân.


Thứ Sáu, 1 tháng 10, 2010


Một bài viết về nơi chốn, tôi sẽ gửi đăng bản tiếng Việt sau

Up to now, with closed eyes I discern out a footpath that leads to the sea, I see the last light of sunset carving a village’s silhouette in skyline. I feel hot sand under my naked feet on a summer day. There are two ways to the sea in my mind. One is a mental real path and another is a real road, one is the footpath that takes us hours to go to the sea thirty years ago, another is the road where I ride a moped every day. Both of the ways to the sea exist in my imagination, the first one is alive, vivid, and persistent like Marcel Proust’s memory.

The path starts from the intersection with the North-South railroad. That rail causes human and animal deaths every year. However, for kids, most of the time the rairoad brings good memory such as catching fishes along ditches in monsoon season. The path also starts with evidence about the past war: an M113 armored personnel carrier and later added a corpse of HU 1A Huey helicopter from Chu Lai (July) base lie nearby. Needless to say these artifacts become our toys for years. Crossing the railroad, we hit a dirt path lead to a pagoda. Every time we pass the pagoda we stop at a marble stele to read engraved words “Buddha is an embodiment of mercifulness, mindfulness, and courage” to the best of my knowledge I guess it is something likes a motto.

Picture 1: The footpath leading to the sea

The path continues with a slight slope down to a small village facing a beautiful rice field, the path is often wet and muddy after rain and is always filled with cow feces, sometimes we walk over bamboo prickle which make us really cautious for the next move. Of course, like all Vietnamese villages, after the village is a bamboo row marks our way out of a paddy. Usually, the field is covered with rice-green, or sometimes in harvest days, with golden color. A simple bridge near the middle of the paddy made of stainless steel beam about twenty-centimeter wide spans over an irrigational ditch challenge farmers with their bicycles, but creates no problem for kids like us. Sometimes we jump to the ditch to catch small fresh-water fishes- most of the time unsuccessful. Out to the middle of the field, on the left side is the magnificent Haivan Mountain (the Ocean Cloud Mountain) with height more than one thousand and five hundred feet walling around the city and its surrounding area. Then we must pass a small family graveyard before approaching a Coast Border Post, I still remember faces of Chinese fishermen who are detained by our coast guards while ghost of border war with China still floating in the air. Those fishermen do not look like prisoners. They sit in plank beds and converse with soldiers while we peek through a main door. Strangely enough, they look like fathers or brothers who visit their own relatives. Before our sight catching the sea, we must pass another small village filled with sound and scent of a typical fishing village in the Central part of Vietnam- dog barking, a whirling smoke, and stink of fish. The sandy village looks straight to east to another tiny hundred-meter wide rice field. It seems famers have to fight with barren land piece by piece to get this field. After a small hill, the sea opens its generous arms to us. Nothing can be compared to the color of blue sea under the tropical sun!

One thing I am sure that the color of the sea is unchanged since that time, except that everything has been changed. Now it takes me just less than five minutes to traverse from the railroad to the sea. Of course, it is such stupid if one tries to go all the way on this sixty-meter-wide street under the sun without any shades of trees. Several new settlements mushroom on the site of the old path. Our dear planners have subdivided the place into identical lots. The paddies are being bulldozed with promise that after four or five months there is nothing left. All the lots are very much the same: four to five-meter wide by fifteen to twenty-meter depth. Houses are the same, poor and middle class people build one to three-story row houses with the same design: a living room in front, a kitchen in the back part, and sleeping rooms on second or third floors. Rich people who can purchase two or more lots build garages in front of their houses trying to imitate what they see on TV.

Picture 2 &3 : Now the footpath was replaced by a new subdivision

Since there is no more footpath, there is no more rice field and no wind blowing through casuarinas. Urbanization and foreign investment join hand in hand to wipe out my footpath. They receive efficient support from our architects and planners. For these Modernist architects, the world is an empty space, a tabula rasa, where they parachute buildings and roads without worrying about characteristics of the land or a mutual relationship with existing environment. This can be traced back to influences of a leader of Modernism, such as Le Corbusier in ‘Plan Voisin’, when he proposed to bulldoze most of central part of Paris and to replace by sixty-story buildings in a cruciform shape. Unfortunately, our planners destroy the landscape of multilayer and multiple views of spaces soaked with meanings. They take away dozens of beautiful and natural views along the path, and they turned intimate spaces of rice field into a huge barrack of thousand houses. Farmers’ houses, gardens, and rice fields built through generations is replaced with a planning action at one time and a building action at another time. Any sophisticated structure must become minimal in architects’ drawings. That process of robbing place is nothing but the devolution of human environment, turning place into space. No doubt that this devolution leads to the lost of place characters which can be found in Norberg-Schulz’s term, a losing of identity. Because place is synonymous with identity in term of understanding and experience (1983). From that identity of place, he proposes to use the notion of genius loci (spirit of place) which sheds light to the case of my path. Genius loci includes orientation and identification which is the way a man possesses an “existential foothold’ through the act of dwelling. Through existential act of ‘dwelling,’ a person is secure of being-in-the-world (10). Norberg-Schulz also makes clear that characters of place or a process of making identification is the process of becoming ‘friend’ with specific environment (21). Norberg-Schulz implements concept of orientation developed by Kevin Lynch in ‘The Image of The City’, Lynch denotes basic spatial structures as ‘node’ likes bamboo row or the Coast Guard Post, ‘path’ likes route I go to the sea, and ‘district’ likes the rice fields (1960). These concepts match nicely with Norberg-Schulz ‘genius loci’.

Based on a phenomenological approach, but addressing issue of place from a different way, Alexander Christopher and his colleague introduce a new language of architecture through an anthology of 253 patterns by investigating building cultures all over the world. Each pattern is a social and spatial setting in which people acquire intrinsic feeling with natural and man-made environment. Most of them reflect the essence of the everyday life in the way a person interacts with his or her physical environment. For example, in Pattern 105, Positive Outdoor Space, authors reject the notion that outdoor space is a ‘left over’ and they propose building outdoor space with appropriate degree of closure such as building hedges and trellised walks to make it become positive (1977). Needless to say, that kind of space is used to exist along my path to the sea and now totally wiping out in the new settlements.

While Norberg-Schulz represents the richness and significant of place through genius loci, Alexander does not stop with the library of his pattern languages. In a magnum opus “The Nature of Order’, the four-volume set of books, he emphasizes a holistic approach through the concept of wholeness and the living nature of physical world. The world is generated into various structures with different levels of life (2004). In other words, to bring a spatial structure into life means to bring back space to place and to return meaning to place. Second notion is the wholeness that contains centers needed to be preserved and improved at any time in the building process (2004). Significantly, Alexander not only stops with deliberating about space and place but he proposes an ambition agenda to fix the ravaged world passed to us from Modernism.

I want to extend the discussion about sense of place in architecture in analyzing our language. In Vietnamese, place has three ways to translate. Place: nơi, chỗ, chốn (Vietnamese-English Dictionary,1996). The first concept nơi means a specific location and neutral in meaning. For example in written in my passport: nơi cấp (place of issue), it is often lack of emotional attachment or personal feeling. The same with chỗ. But with chốn we can see the projection of emotion and intense of intimacy. There is no surprise that chốn is often used in poetry and literature, but when it is used in everyday life, it often means strong emotion, for example, a mother can ask her son: Mày ở chốn nào thế? (Where are you from?)- presenting states of irritation about her son’s last night absence. Another example, ‘chốn’ has melancholy expression in the famous song ‘Eternal Zone’, likes ‘chẳng biết nơi nao là chốn quê nhà[1]’ (If I know where is my homeland). In my view, this word may be seen as the spirit of place in traditional world of Vietnamese people. This hidden spirit in poetry and folklore makes our language becomes a valuable asset. Like the way Cibecue people often attach place to their wisdom: smoothness of mind, resilience of mind, and steadiness of mind all of them have the spatial prefix. Place is a ground for the awareness (in case of Cibecue language) and emotion (in case of Vietnamese language) (Basso, 1996 and Dictionary, 1996). Can we say that such languages preserve guides to spirit of place? Probably we can dig in to find invaluable lessons for the sustainable development of our world.

To end of this essay, I would like to mention that a phenomenological approach is important to perceive and respect a place. Modernist architects and planners have created sterilized landscape and have wiped out the characters of the land. Those characters are sense of place that we need to preserve. With the understanding of ‘genius loci’ as orientation and identification of place, and the concepts of wholeness and living structure by Alexander Christopher, and latent jewels inside our languages, we are much better aware of the land we live. From the window of my room, I can ‘sight’ of sense of place because, to rephrase Basso’s word, being my own place is always much better than to being from nowhere.


1) Alexander, C et al. 1977. A Pattern of Language: Town-Building-Contruction. New York. Oxford University Press.

2) Alexander, C. 2004. The Nature of Order: An Essy on the Art of Building and The Nature of the Universe. Berkeley, CA: The Center for Environmental Structure.

3) Basso, K. 1996. Wisdom sits in place. In: Feld, S. & Basso. (ed) Senses of Place. Santa Fe, NM: School of American Research Press.

4) Lynch, K. 1960. The Image of the City. Boston MIT Press.

5) Norberg-Schulz, C. 1983. Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. Rizzoli: New York.

6) Vietnamese- English Dictionary. Volume I, II. 1996. US. Department of Commerce. Clearinghouse for Federal Scientific and Technnical Information. . Washington, D.C.

[1] Eternal zone (Một cõi đi về)- A famous song by Trinh Cong Son.

Thứ Năm, 13 tháng 5, 2010

Về Alexander Christopher và generative code

Nguyễn Hồng Ngọc

Đôi nét về Alexander Chris: Ông sinh ở Vienna Áo, nhưng lớn lên ở Anh, được nhận học bổng vào học Vật lý và Hóa học tại đại học Cambridge, trong thời gian học đại học ông cũng nghiên cứu toán. Tốt nghiệp cử nhân ngành kiến trúc và Thạc sĩ Toán tại đại học Cambridge. Sau đó ông sang Havard nghiên cứu về lĩnh vực nhận thức, là người đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Kiến trúc tại Đại học Harvard. Huy chương Vàng đầu tiên của Hội Kiến trúc sư Hoa Kỳ trong lĩnh vực nghiên cứu. Đã đưa và triển khai khái niệm Pattern Language (kiểu mẫu ngôn ngữ) trong cả hai lĩnh vực kiến trúc và tin học. Kiểu mẫu ngôn ngữ này đã được phát triển thành ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng trong tin học. Thời gian sau này ông nổi tiếng với generative process (quá trình sinh trưởng) trong quá trình xây dựng thành phố, công trình kiến trúc

Hai công trình lớn của ông có ảnh hưởng trong kiến trúc và đô thị là: A Pattern Language (Một kiểu mẫu ngôn ngữ) và The Nature of Order (Bản chất của trật tự)

- A Pattern Language:

Ông quan sát tất cả các truyền thống xây dựng trên thế giới và phát hiện ra những dạng tổ chức không gian trong kiến trúc và đô thị có mối liên hệ mật thiết với nhận thức, cũng như cảm giác của con người. Ông gọi mỗi kiểu tổ chức không gian đó là một Pattern (kiểu mẫu). Trong các tổ chức không gian đó con người cảm thấy thoải mái hơn, không gian trở nên thân thuộc hơn. Trong 253 pattern mà ông phát triển ông đã đề cập đến cả tổ chức không gian đô thị và không gian kiến trúc. Không chỉ thế, các pattern này có thể được tổ chức với nhau tùy theo người sử dụng (như một dạng thư viện để có thể phối hợp từng pattern lại). Những người sử dụng có thể không phải là kiến trúc sư hoặc người chuyên về xây dựng nhưng họ vẫn có thể tạo dựng những không gian sống và sinh họat cho bản thân mình và cộng đồng (đây là sự bắt đầu cho ý tưởng về quá trình phát triển từ dưới lên của ông – bottom up trong kiến trúc và quy hoạch).

Thành công của A Pattern Language rất lớn, nó trở thành tác phẩm kiến trúc bán chạy nhất của mọi thời đại

- The Nature of Order: Sau A Pattern Language, Chris hầu như im lặng suốt 28 năm đề viết bộ bốn cuốn sách The Nature of Order. Có thể coi The Nature of Order như một sự bổ sung và sự nâng cấp vượt bậc của A pattern of language. Với những đóng góp của Chris trong một lĩnh vực mới của toán học là Lý thuyết về sự phức tạp (Theory of Complexity, có khi còn được viết là Chaos Theory- lý thuyết về sự hỗn độn). Chris và những người tiên phong nhận thấy rằng các vấn đề của thành phố củng như các hệ thống phức tạp khác không thể giải quyết bằng các công cụ truyền thống là: các khoa học phát triển từ khoa học của Newton vốn nghiên cứu các quan hệ hai biến, đối tượng của loại khoa học này các các đối tượng không phức tạp. Cũng không thể tiếp tục sử dụng các công cụ của khoa học nghiên cứu về những đối tượng phức tạp không có tổ chức (unorganized complexity) là khoa học thống kê vốn nghiên cứu về các đại lượng trung bình (average variables). Cần phải có một môn khoa học mới nghiên cứu về các đại lượng phức tạp có tổ chức (theory of organized complexity). Sự cần thiết này được đề cập đến từ những năm 50-60 bắt đầu trong sinh học. Đến ngày nay khoa học này đã có những thành công trong toán học, lĩnh vực nhận thức, tin học v.v…và đến lượt Chris đóng góp trong kiến trúc. Thực ra không thể nói rằng Chris vay mượn các ý tưởng từ lý thuyết về sự phức tạp (new theory of complexity) bởi vì chính ông cũng là một trong những người tiên phong có đóng góp trong môn khoa học này. Thậm chí ông còn đi xa hơn khi cho rằng thế kỷ 21 phải là thế kỷ mà kiến trúc và các môn học về môi trường xây dựng phải trở thành khoa học căn bản cho các ngành khoa học khác (như cơ học của Newton đã đặt nền móng cho toàn bộ lâu đài khoa học thế kỷ 19, 20). Lý luận của ông và một nhà toán học khác là Salingaros còn đi xa hơn khi cho rằng môi trường xây dựng (công trình, thành phố) chứa đựng những thông tin tiềm tàng cho môn khoa học mới về sự phức tạp này. Khi nghiên cứu những thông tin này các khoa học khác có thể có được những insight (những hiểu biết sâu sắc) cho khoa học của mình.

Vd: Pattern language được xây dựng trong kiến trúc và đã có những phát triển quan trọng trong lĩnh vực tin học.

Sở dĩ phải giới thiệu hơi dài như trên vì tôi muốn nhấn mạnh đến vai trò của Chris trong việc tạo dựng một nền khoa học mới, cũng như cách ông nhận thức về kiến trúc với cách tiếp cận hoàn toàn khoa học.

The Nature of Order nói về kiến trúc nhưng không chỉ có thế, từ kiển trúc Christopher trình bày luôn quan điểm vũ trụ luận của mình (cosmology), trong đó ông chứng minh rằng một cơ sở tinh thần và cảm xúc của cá nhân phải là căn bản cho mọi hành động xây dựng hoặc kiến tạo thế giới.

Về kiến trúc và đô thị: ông trình bày generative process (quá trình sinh trưởng?). Trong quy hoạch và kiến trúc việc tìm kiếm một quá trình phát triển bền vững cho thành phố không chỉ dừng lại ở việc giảm CO2 gây hiệu ứng nhà kính, hoặc giảm tiêu thụ các nguồn năng lượng, mà cần phải có một giải pháp căn bản cho quá trình phát triển. Khi quan sát tự nhiên Chris nhận thấy rằng tự nhiên luôn luôn tiến hóa theo qua trình lần lần (stepwise process), mỗi quá trình phát triển trên nền tảng của cái đã có trước đó luôn luôn theo hướng tạo ra một toàn thể (the wholeness), mỗi bước phát triển đều chữa lành những gì là khiềm khuyết để tạo ra một cái toàn thể lành mạnh hơn. Kiến trúc và quy hoạch đô thị cũng phải như vậy. phải phát triển lần lần và hướng theo việc từng bước hoàn thiện để tạo thành một toàn thể. Như vậy không thể tạo ra một “kế hoạch” trước cho kiến trúc và đô thị, không thể lập trước một “plan” cho chúng; cũng như tự nhiên không có trước một plan cho một chiếc lá, một ngọn núi, nhưng tạo ra những chiếc lá khác nhau, những ngọn núi, những con sóng khác nhau, nhưng lại gần gũi nhau về hình thức (có cùng một pattern) và quan trọng nhất tất cả đều rất đẹp, rất bền vững. Bí mật của tự nhiên là sử dụng một số quy luật (nhiều khi rất đơn giản), khiến tự nhiên phát triển theo quy luật đơn giản đó nhưng lại tạo ra một thế giới vô cùng phong phú (chẳng hạn trình tự di truyền của bốn phân tử tạo nên hệ gene đã phối hợp với nhau một cách về bản chất là đơn giản (gồm có phối hợp, phân chia, gập lại, nhập vào…) để tạo nên thế giới sinh vật. Phần lớn độ phức tạp của cơ thể sống xuất hiện trong quá trình phân biệt lần lần- stepwise differentiation- các mô. Khi nhìn vào các đô thị truyền thống người ta cũng nhận thấy một quá trình tương tự, chẳng hạn trong các đô thị Hồi giáo truyền thống, một số quy luật đơn giản đã tạo nên một đô thị hài hòa, đẹp nhưng cũng rất phức tạp- đó là nhờ quá trình generative biến mối cái toàn thể hiện tại (existing whole) thành một cái toàn thể mới (the new whole). Từ đó Chris cho rằng cần phải có một quá trình phát triển thích hợp mà ông gọi là quá trình biến đổi bảo toàn cấu trúc (structure-preserving transformation) đó là quá trình biến đổi (transform) và thích ứng (adaptation) dựa trên điều kiện hiện tại nhằm tạo nên một cái toàn thể (the wholeness). Ông triển khai generative code (Luật xây dựng theo quá trình sinh trưởng ?) với những thuộc tính căn bản sau:

1- Luật xác định quá trình phát triển lần lần, quá trình generative

2- Luật quy định rằng trong quá trình này, hành động của con người sẽ theo các quy luật, phối hợp với các đánh giá dựa trên cảm xúc (cảm xúc cũng là cái đo lường được và là dữ kiện đáng tin), trong việc thích ứng với cái đã có trước.

3- Tại mỗi bước luật dựa trên các điều kiện-đã-trở-thành-hiện-tồn lúc đó như một tổng thể

4- Tại mỗi bước nó xác định phần yếu nhất của cấu trúc và hành động để cải thiện và tăng cường cấu trúc

5- Tại mỗi bước nó có thể áp dụng các kiểu mẫu và các giải pháp đã được luật hóa trước đó và thay đổi chúng theo điều kiện mới.

6- Tại mỗi bước nó phân biệt không gian theo một sơ đồ gọi là các “trung tâm”

7- Các trung tâm được phân biệt thông qua 15 quá trình biến đổi duy trì cấu trúc.

8- Cở sở hạ tầng theo sau. Giống như quá trình biến đổi hình thức của cơ thể sống (morphogenesis), các mô được hình thành trước, sau đó là các mạch máu. Các kiểu mẫu nhân văn (human pattern) và không gian nhân văn phải đi trước sau đó mới là đường xá, mạng lưới đường ống thoát nước, và những thứ tương tự theo sau- không phải ngược lại

9- Sự biểu hiện thị giác theo sau. Các kiểu mẫu và không gian nhân văn đi trước, các [công trình] biểu hiện thị giác và các công trình tạo điểm nhấn theo sau- không phải ngược lại. Nếu không chúng ta chỉ đơn giản buộc mọi người sống trong các khối điêu khắc không liên hệ

10- Vào cuối mỗi chu kỳ, kết quả được đánh giá và chu kỳ được lặp lại

Cụ thể luật được vận dụng như thế nào? Chris đã trình bày từng bước đi cụ thể từ việc kiến tạo tầm nhìn (vision), hiểu biết các điều kiện hiện tại cho đến từng giai đoạn thực hiện generative code, và từng bước nhỏ mà ông gọi là unfolding (quá trình mở ra) để đi đến việc tạo ra từng pattern (có thể là khác với 253 pattern mà ông trình bày trong A Pattern Language). Các unfolding này có thể hình dung một cách dễ hiểu như quá trình gập mảnh giấy của nghệ thuật xếp giấy Origami của người Nhật, chỉ với một vài thao tác gập đơn gian người ta có thể tạo ra những con vật khác nhau. Các bước của unfolding có thể đơn giản nhưng kết quả tạo ra thật sâu sắc tựa như công thức nấu món ăn, hoặc quá trình chữa bệnh của bác sĩ vậy- luôn luôn dựa vào hoàn cảnh hiện tại để chữa lành, để làm tốt hơn.

Generative code đã được triển khai tại nhiều nước trên thế giới tại Mỹ, Nhật v.v…(bạn đọc có thể xem thêm những hình ảnh các công trình do chính Christopher Alexander thực hiện tại trang web

Ở nước ta việc triển khai generative code có thể bắt đầu từ những khu vực nhỏ, để học tập lấy kinh nghiệm. Thậm chí có thể làm như một tình huống giả định cho một khu vực nào đó (cho khu học xá các trường đại học chẳng hạn) với các đối tượng tham gia là những người trong khu vực, những người có ảnh hưởng quan trọng về mặt chính sách của thành phố v.v….

Phần lớn bài này được rút ra từ những bài viết của Alexander Christopher, Nikos Salingaros, Michael Mehaffy và những người khác.


Nguyễn Hồng Ngọc

Đại học Đà Nẵng

Nền chính trị Mỹ được đặc trưng bởi sự phân quyền mạnh mẽ về các địa phương. Một trong những biểu hiện của sự phân quyền đó là quyền tự quyết trong công tác quy hoạch (QH) dành cho các thành phố, thị trấn. Chính vì vậy chúng ta sẽ không lấy làm lạ khi được biết rằng ở Mỹ mỗi vùng, miền, mỗi địa phương có thể có nhứng loại QH khác nhau. Tuy vậy về cơ bản nền QH Mỹ cũng có những nét chung. Đặc trưng lớn nhất của hệ thống QH Mỹ là sự phong phú, đa tầng bậc. Cũng giống như mọi nơi trên thế giới QH không gian và sử dụng đất là một thành phần quan trọng của hệ thống. Ngòai ra nền quy hoạch Mỹ còn bao gồm QH xã hội, QH phát triển kinh tế địa phương, bảo vệ môi trường, QH giao thông v.v…Trong QH không gian và sử dụng đất người Mỹ sử dụng hai loại QH sau: Quy hoạch tổng thể (comprehensive plan) và Luật phân vùng quy hoạch (zoning- LPVQH).

Trong khi quy hoạch tổng thể càng ngày càng mang tính chất chính sách-định hướng phát triển không gian cho một giai đọan nào đó của tương lại thì LPVQH lại mang tính pháp lý, bắt buộc mọi hoạt động sử dụng đất phải tuân theo nó ngay trong hiện tại. Như vậy quyền lực đặc biệt của QH nằm trong LPVQH. Bởi vì LPVQH là luật, nó là cái bắt buộc phải tuân thủ. Trong bài này chúng tôi không có ý định kể lại tòan bộ sự phát triển cũng như đặc điểm của QH Mỹ. Mục đích chủ yếu vẫn là cho bạn đọc những hiểu biết khái quát nhất về nền QH Mỹ nhằm nêu lên giá trị của những cố gắng gần đây trong việc hoàn thiện hệ thống luật QH tại các địa phương Mỹ. Luật QH thông minh (Smart Code) là một trong những cố gắng đó.

Luật phân vùng QH (zonning) Mỹ nở rộ tại hầu hết các tiểu bang từ sau khi bộ Thương mại Mỹ thông qua Đạo luật phân vùng và quy hoạch đô thị vào những năm 1922 và 1928. Luật phân vùng này đã làm được việc tách rời khu dân cư ra khỏi tất cả các hình thức sử dụng đất khác có khả năng gây ô nhiễm. Các tác nhân như tiếng ồn, khói bụi, chấn động, ô nhiễm không khí hoặc nguồn nứơc đều được ngăn chặn triệt để sao cho không ảnh hưởng đến khu dân cư.

Tuy nhiên luật phân vùng này đã đi quá xa, nó tách biệt hòan tòan các loại sử dụng đất khác nhau, dẫn tới việc phân ly các hoạt động khác nhau của xã hội. Họat động thương mại tách khỏi khu ở, họat động sản xuất công nghiệp (kể cả công nghiệp nhẹ tách biệt khỏi thương mại v.v…Đây là nguyên nhân dẫn đến sự hình thành nên những khu đô thị buồn tẻ và kém sức sống. Trong các thành phố nhỏ và các khu vực ngọai vi người dân phải sử dụng ô tô cá nhân đi từ phân vùng này tới phân vùng kia do mạng lưới giao thông công công không phát triển. Thay vì đó nếu có thể để những khu vực dân cư không quá tách biệt hoặc quá xa các khu vực sử dụng đất khác, hoặc cho phép hình thành những khu vực sử dụng đất hỗn hợp thì việc sử dụng ô tô có thể được giảm bớt. Nhờ đó có thể tránh được nhiều hậu quả xấu như ô nhiễm không khí, ùn tắc giao thông v.v…

Bắt nguồn từ sự không thỏa mãn với luật phân vùng quy hoạch, trong những năm gần đây ở Mỹ đang nổi lên nhiều trào lưu mong muốn cải cách các bộ luật quy hoạch (do các chính quyền địa phương sọan thảo) theo hướng phát triển bền vững và bảo tồn cảnh quan tự nhiên và giảm bớt sự biệt lập trong sử dụng đất. “Luật Thông Minh” (Smartcode) do Andrés Duany đề xuất là một trong những cố gắng đó.

Khái niệm trung tâm của Andrés Duany là mặt cắt địa lý (transect). Theo Duany thì “Mặt cắt địa lý của một vùng được dùng để thể hiện một trình tự của môi trường. Đối với môi trường sống của con người, mặt cắt này dùng để xác định một tập hợp nhừng nơi cư trú khác biệt về mức độ và mật độ đô thị, một môi trường liên tục kéo dài từ nông thôn đến thành thị.” Trong bộ luật của mình Duany phân chia mặt cắt địa lý thành sáu thành phần cơ bản liên tục và gán cho chúng các ký hiệu từ T1 đến T6. T1 là vùng mang đặc điểm nông thôn nhất, còn T6 mang tính chất đô thị đậm đặc nhất.

Lần lượt các phân vùng của mặt cắt được nêu lên như sau:

-T1-VÙNG TỰ NHIÊN: đất đai gần hoặc trở về tình trạng hoang dã, bao gồm đất không thích hợp cho điều kiện định cư vì địa hình, thủy văn, hoặc cây trồng.

-T2- VÙNG NÔNG THÔN: đất để trồng trọt hoặc có dân cư thưa thớt. Gồm đất rừng, đất nông nghiệp, đồng cỏ, hoặc hoang mạc được tưới tiêu.

-T3- VÙNG NGOẠI Ô: mặc dù tương đương về mật độ so với vùng ngoại ô hiện tại, nhưng lại vượt trội về mức độ liên kết và khả năng sở hữu nhà. Nó thường kế cận các vùng đô thị T khác.

- T4- VÙNG ĐÔ THỊ: có mật độ dày đặc hơn và chủ yếu là khu ở. Ở một vài vị trí ở góc đường có các khu hỗn hợp (gồm ở và các họat động sử dụng đất khác). Vùng này có rất nhiều loại nhà khác nhau: nhà ở riêng rẽ, nhà vườn, nhà phố. Khỏang lùi và cây trồng cũng phong phú. Các đường phố xác định loại ô phố kích thước trung bình.

-T5-VÙNG TRUNG TÂM ĐÔ THỊ: vùng này bao gồm các loại nhà hỗn hợp thỏa mãn các hoạt động bán lẻ, văn phòng và nhà ở, bao gồm nhà phố và các căn hộ. Vùng này có mạng lưới đường phố và các ô phố sít nhau có vỉa hè rộng, cây trồng và các tòa nhà có mặt tiền sát đường phố.

-T6-VÙNG LÕI ĐÔ THỊ: tương đương với trung tâm thành phố. Đó là vùng có mật độ cao nhất- gồm các nhà cao tầng nhất và có nhiều loại hình sử dụng nhất. Có những thành phần độc đáo như khu vực tài chính và các tòa nhà hành chính quan trọng. Đây cũng là vùng có ít tính chất tự nhiên nhất. Cây xanh được trồng theo hàng lối hoặc không hề có cây.

Hình 1: Sơ đồ các tiểu vùng của mặt cắt địa lý từ T1 đến T6

Với việc tạo ra sáu phân vùng như trên mục đích của “Luật thông minh” là nhằm phục hồi lại các đơn vị lân bang truyền thống (traditional neighborhood). Đó là mẫu hình phát triển theo hướng gọn gẽ (compact), tránh sử dụng đất lãng phí và đặc biệt là phát triển một cách bừa bãi. Kiểu phát triển như vậy thường được gọi bằng cái tên “sprawl.”[1]

Hình dưới đây nêu rõ sự khác biệt giữa hai loại hình phát triển:

Hình 2: So sánh giữa hai kiểu phát triển: Phát triển khu vực ngoại vi thông thường và Phát triển theo khu vực lân bang truyền thống.

Hình bên trái là các khu vực phát triển hiện tại ở các vùng ngoại ô. Hình bên phải là khu vực phát triển kiểu khu lân bang truyền thống. Giữa hai loại hình phát triển trên chúng ta thấy rõ sự khác biệt, một bên là kiểu phát triển dàn trải với mật độ thấp, lãng phí đất đai và không có trình tự. Một bên là sự phát triển với mật độ tập trung đậm đặc tại trung tâm sau đó giảm dần ra xung quanh. Luật QH thông minh khuyến khích kiểu phát triển sau. So với kiểu phát triển do Luật phân vùng quy ước (conventional zoning) quy định, Luật QH thông minh mong muốn tạo nên một mạng lưới mịn các đơn vị của đô thị (fined grain of urban fabric). Luật này cho phép đạt được sự cân bằng giữa hai thái cực phát triển: hòan tòan tách biệt các họat động xã hội khác nhau (là kiểu của Mỹ) hoặc không có sự phân khu nào giữa các khu vực- chẳng hạn trong khu ở vẫn có các đơn vị sản xuất công nghiệp, vốn là đặc trưng cho nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam.


T6- Vùng lõi đô thị DA- Quận theo chỉ định Vùng đi bộ dài (tối thiểu 10’ đi bộ)

T5- Vùng trung tâm đô thị WY- Vùng ngoại lệ được đảm bảo Vùng đi bộ tiêu chuẩn (tối thiểu 5’ đi bộ)

T4- Vùng đô thị VE= Vùng ngọai lệ Đường xuyên suốt

Hình 3: Hình minh họa một khu vực QH mới theo Luật QH thông minh

Luật QH thông minh còn có một ưu thế quan trọng khác. Nó là một loại luật dựa trên hình ảnh (Form-based code), tức là loại luật dùng hình ảnh để giải thích thay vì chỉ dùng lời như luật phân vùng QH hiện thời và ít có hình minh họa. Luật dựa trên hình ảnh cho thấy rõ ý muốn của chính quyền địa phương. Họ muốn có công trình loại gì, chiều cao bao nhiều, mật độ xây dựng như thế nào, tất cả đều được nêu rõ và được giải thích bằng hình ảnh trong luật. (quả là đúng như một cầu ngạn ngữ tiếng Anh: một hình ảnh đáng giá bằng cả ngàn lời nói). Loại luật QH này đang rất được ưa chuộng ở Mỹ do nó cho phép nhà phát triển bất động sản (PTBĐS) biết được chính xác chính quyền địa phương mong muốn có những công trình xây dựng như thế nào, nó tiết kiệm công sức của cả nhà PTBĐS và cả nhà quy hoạch. Nhưng hơn hết luật dựa trên hình ảnh còn cho phép tạo nên không gian đúng như mong muốn thay vì chỉ đề ra một vài chỉ tiêu (chiều cao, mật độ, hoặc độ lùi) còn để mặc nhà PTBĐS muốn làm gì thì làm.

Chẳng hạn quy định của Luật QH thông minh cho vùng T3 như sau:

Bảng 1: Minh họa các yêu cầu cho tiểu vùng T3

Với tất cả các đặc tính đã nêu luật QH thông minh có thể làm được nhiều điều mà LPVQH (zoning) không thể làm được, đó là tạo lập một diện mạo đô thị như mong muốn, với hình ảnh đô thị trong tương lai chính xác như những gì mà nhà quy hoạch hình dung. Luật này cũng dễ hiểu ngay cả với dân thừong. Nhà phát triển bất động sản thì biết được chính quyền mong muốn có một công trình với hình thức như thế nào. Cuối cùng luật này còn khuyến khích sự phát triển gọn gẽ và tạo nên một đô thị có mật độ tăng dần từ ngoại vi vào trung tâm thành phố, tạo nên một môi trường đô thị giàu sức sống. Lúc đó việc tạo lập một cảm giác về nơi chốn (sense of place) sẽ dễ dàng hơn.

Hình 4: Hình ảnh minh họa các phân vùng từ T1 đến T6

Luật QH thông minh là cách trả lời cho câu hỏi: Làm thế nào để cân bằng giữa cái trật tự và sự hỗn lọan. Nó có thể góp phần tạo lập nên một môi trường đô thị văn minh nhưng không buồn tẻ, giàu sức sống nhưng vẫn tôn trọng sự tự do cá nhân, vẫn có chỗ riêng cho mỗi người. Với ưu thế của những người đi sau, nền quy hoạch Việt Nam có thể gạn lọc được những điều hay từ hệ thống quy hoạch các nước. Trong đó luật QH thông minh là cái rất đáng để học tập. Thay vì bắt chước cái cũ của người nhưng mói của ta (như zoning- LPVQH chẳng hạn) vốn đã lộ rõ nhiều khiếm khuyết, chúng ta có thể học tập những gì hay nhất từ nền QH Hoa Kỳ: Luật QH thông minh là một trong số đó.

Tất cả các hình vẽ và bảng biểu trong bài này đều được lấy từ Luật QH thông minh: một Luật QH tổng quát dựa trên hình ảnh (Smartcode: A comprehensive Form-Based Planning Ordinance) do Duany Plater-Zyberk& Công ty sọan thảo ( download từ

[1] sprawls: vùng phát triển lộn xộn không thep quy hoạch, thiếu kiểm sóat ở ngoại vi thành phố.

Kevin Lynch- Good City Form- Hinh thuc hoan hao cua thanh pho